Hayati Esen
Türkiye’nin modernleşme serüveninde “İslamcı Kemalizm” kavramı, yalnızca ideolojik bir kırılmayı değil, aynı zamanda derin bir tarihsel sürekliliği de ifade eder. Bu kavram, Cumhuriyet’in din ile kurduğu ilişkinin basit bir “reddiye” veya yukarıdan dayatılan “seküler bir proje” olmadığını; aksine Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde yeşermeye başlayan İslamcılık düşüncesinin radikal bir dönüşüm geçirerek devamı olduğunu ortaya koyar. İslamcı Kemalizm, devletin denetiminde rasyonelleştirilmiş, kamusal alanda disiplin altına alınmış ve modern ulus-devlet inşasına hizmet edecek biçimde yeniden yorumlanmış bir din anlayışının tezahürüdür. Bu anlayış, dini tamamen tasfiye etmekten ziyade, onu millî birliğin pekiştirilmesi ve modernleşme hedefleri doğrultusunda araçsallaştırmayı amaçlamıştır.
İslamcı Kemalizm’in kökenleri, Osmanlı’nın Tanzimat ve Meşrutiyet dönemlerinde başlayan din-devlet ilişkilerini yeniden düzenleme arayışlarına kadar uzanır. Özellikle II. Abdülhamid döneminde uygulanan “İslamcı modernleşme” politikası, hem geleneksel dini değerleri koruma hem de Batı karşısında devletin otoritesini güçlendirme çabasıyla şekillenmişti. Bunun yanında, Jön Türklerin benimsediği pozitivist İslam yorumu, dini akılcı bir çerçeveye oturtarak toplumsal ilerlemenin önünü açmayı hedefliyordu. Bu iki damar, Cumhuriyet’in erken döneminde hayata geçirilen Diyanet İşleri Başkanlığı’nın kurulması, tekke ve zaviyelerin kapatılması, ezanın Türkçeleştirilmesi gibi uygulamalarla yeni bir boyut kazandı. Böylece din, devletin belirlediği sınırlar içinde, milliyetçilikle harmanlanmış bir biçimde varlığını sürdürdü.
Açık Devleti Kim Taşır?
Okumak istersen →Bu noktada, İslamcı Kemalizm’i yalnızca bir siyaset tarzı olarak değil, aynı zamanda İslam dünyasında devlet eliyle yürütülen zımni bir Protestanlaşma çabası olarak okumak gerekir. Bu perspektif, Cumhuriyet’in din politikalarının dini ortadan kaldırmayı hedefleyen imkânsız bir proje olmadığını; aksine onu modern ulus-devletin, merkeziyetçi bürokrasinin ve kapitalist ekonominin ihtiyaçlarına göre yeniden şekillendirme girişimi olduğunu gösterir.
Avrupa’daki Protestan Reformu’nun başarısı da tıpkı Türkiye’de olduğu gibi, prenslerin ve kralların desteği olmadan mümkün olamazdı. 1555 Augsburg Barışı’yla getirilen “Cuius regio, eius religio” (Kimin bölgesi, onun dini) ilkesi, reformu resmileştirerek dinin bölgesel devletlerin egemenlik alanına girdiğini ilan ediyordu. Almanya’da prensler, İngiltere’de Kral VIII. Henry, İskandinav ülkelerinde krallar, dini otoriteyi Roma’dan koparıp kendi siyasal iktidarlarına bağlayarak hem ulusal kiliselerini kurdular hem de merkezi otoritelerini pekiştirdiler. Reform, bu yönüyle yukarıdan aşağıya, siyasal erk tarafından yönlendirilen ve şekillendirilen bir süreçti.
İslamcı Kemalizm de tam olarak bu mantıkla hareket eder:
Diyanet İşleri Başkanlığı: Bir “Ulusal Kilise” Girişimi -Protestan prenslerin kendi bölgesel kiliselerini kurması gibi, Türkiye Cumhuriyeti de Diyanet İşleri Başkanlığı’nı kurarak tüm dini faaliyetleri merkezi devletin kontrolünde birleştirdi. Bu, Osmanlı’daki görece özerk ve çoğulcu dini yapının (şeyhülislamlık, vakıflar, tarikatlar) yerini, devletin katı hiyerarşisi içinde tanımlanmış, standartlaştırılmış ve denetlenebilir bir “resmî din” anlayışına bırakması anlamına geliyordu.
Millileştirme (Türkçeleştirme) -İngiltere’de İncil’in İngilizceye çevrilmesi ve ayinlerin İngilizce yapılması, ulusal kilisenin ve ulusal kimliğin inşasında kritik rol oynamıştı. Türkiye’deki Türkçe Ezan ve Türkçe hutbe uygulamaları da aynı işlevi görüyordu. Amaç, ibadet dilini millileştirerek dini evrensel bir dilden (Latince/Arapça) ve onun tekelci yorumcularından (rahipler/ulema) kurtarıp, halkın anlayabileceği ve milli devlete daha kolay eklemlenebileceği bir forma sokmaktı.
Geleneksel Otoritelerin Tasfiyesi -Protestan prensler manastırları kapatıp kilise mallarına el koyarak hem ekonomik güç elde etmiş hem de kendilerine alternatif olabilecek dini otoriteleri ortadan kaldırmışlardı. Cumhuriyet’in tekke ve zaviyeleri kapatması, tarikatları yasaklaması da aynı amaca hizmet ediyordu. Bu kurumlar, devletten bağımsız bir sadakat odağı, alternatif bir sosyalleşme ve iktidar alanıydı. Onları tasfiye etmek, bireyin sadakatini doğrudan devlete yöneltmek için şarttı.
Dinin Rasyonelleştirilmesi ve Dünyevileştirilmesi – Protestan ahlakı, özellikle Kalvinist yorumuyla, dünyevi çalışmayı ve ticari başarıyı dinsel bir göreve dönüştürerek kapitalizmin ruhuyla uyumlu hale gelmişti. İslamcı Kemalizm de İslam’ı “akıl dini” olarak yorumlayarak onu bilimle, pozitivizmle ve ilerlemeyle barışık bir konuma getirmeye çalıştı. Tevekkül ve kader anlayışı, yerini çalışkanlığı, tasarrufu ve dünya hayatını imar etmeyi vurgulayan bir yoruma bırakıyordu.
Elbette bu “Protestanlaşma” süreci, Avrupa’daki tarihsel örneğinin birebir kopyası değildir. En önemli farklardan biri, Protestanlığın zamanla bireysel inanca ve Kutsal Kitap’ın kişisel yorumuna yaptığı vurguyla devlet denetiminden görece bağımsız bir dindarlık biçimi de geliştirebilmesidir. Oysa Türkiye’deki devlet eliyle reform, dini bireyselleştirmekten çok onu devlet aygıtına sıkı sıkıya bağlamayı hedeflemiştir. Bu, adeta devletin kendi “resmî Protestanlığını” yaratma, ancak bireysel yorumlara ve tabandan gelebilecek bağımsız dini hareketlere (tarikatlar, cemaatler) kapıyı tamamen kapatamama gibi bir çelişki doğurmuştur.
Konuyu belli bir bağlamda özetlemek istersek: “devlet eliyle Protestanlaşma” modeli, hem Avrupa Reformu’nun hem de Türk modernleşmesinin ortak dinamiğidir. Bu bakış açısı, İslamcı Kemalizm’in, Osmanlı’dan devralınan mirası dönüştürerek modern dünyada devletin bekasını ve toplumsal düzeni sağlamak için geliştirdiği özgün ama bir o kadar da evrensel bir yöntem olduğunu gösterir. İslamcı Kemalizm, ne dinin tamamen dışlandığı ne de geleneksel biçimiyle kabul edildiği bir yolun ifadesidir. Bu kavram, Türkiye’nin siyasal ve toplumsal tarihindeki süreklilikleri ve kopuşları, devletin dini yeniden inşa ederken karşılaştığı çelişkileri ve açmazları anlamak için vazgeçilmez bir perspektif sunar.
