Spinoza’dan Çoklu Evrenlere: Maddenin İçindeki Zihin

Zihin–madde problemi bugün hâlâ peşimizi bırakmıyor. Bilincin fiziksel dünyayla nasıl ve neden etkileşime girdiği, birbirini nasıl etkilediği sorusu hâlâ gizemini koruyor. Bu probleme yanıt olarak filozof Baruch Spinoza, doğanın ne zihinsel ne de fiziksel olana indirgenebilecek bir şeyden değil, her ikisini de içeren daha temel bir gerçeklikten oluştuğunu savunmuştur. Filozof Jordi Galiano-Landeira ise Spinoza’nın felsefesinin panpsişist olduğunu —yani maddenin zihni içerdiğini— ileri sürmekte ve bütünleşik bilgi kuramının (integrated information theory) panpsişizmin geride bıraktığı bazı sorunların çözümüne katkı sunabileceğini savunmaktadır.

2023 yılında Oscar ödüllü Everything Everywhere All At Once filmi dünya çapında büyük bir fenomene dönüştü. Sürreal mizahı ve baş döndürücü temposu —başlangıçta yavaş ve sıradan, ardından kaotik bir hızla ilerleyen anlatımı— özgün bir bilimkurgu hikâyesiyle birleşiyordu. Filmin başkahramanı Evelyn Quan Wang, tekdüze ve bürokratik olarak boğucu bir hayatı deneyimleyen bir kadından, yaşayabileceği sayısız olasılığın bulunduğu uçsuz bucaksız bir çoklu evreni tecrübe eden birine dönüşür.

Hürmüz’ün Yedi Kalesi: İran’ın “Batmaz Uçak Gemileri” ve Küresel Enerji Denklemi

Okumak istersen →

Bu filmi Akdeniz kıyısında, boğucu bir yaz gecesinde izlediğimi hatırlıyorum; “her şeyin, her yerde, aynı anda” olup bitmesinin yarattığı yoğunluk hem eğlendirici hem de bunaltıcıydı. Bu bunaltı ne tamamen iyiydi ne de tamamen kötüydü. Başkahraman da benzer bir hâl içindeydi: tam anlamıyla varoluşsal bir aşırı yüklenme. Spoiler uyarısı: filmin sonunda, sonsuz olasılıklara —sonsuz sayıda beceri ve süper güce— erişebilmesine rağmen, en anlamlı seçimin tek bir olasılıkta kalmak ve onu tümüyle yaşamak olduğunu fark eder.

Bu nokta bizi asıl tartışma konumuza getiriyor. Evelyn’in bir evrende “taş” olduğu sahneyi hatırlıyor musunuz? O hâlde bile bir şeyler hissetmiyor muydu? Şimdi şöyle bir dünya hayal edin: en küçük toz zerresinden çoklu evrenlerin enginliğine kadar her şeyin, belli bir düzeyde bilinç ya da öznel deneyim sergilediği bir dünya. Bu bir fantezi gibi gelebilir; fakat aslında bu bir teoridir: panpsişizm.

İlk bakışta panpsişizm oldukça zorlama görünebilir. Bir taşın bilinçli olduğunu varsaymaya neden ihtiyaç duyulsun ki? Ancak panpsişizm, sinirbilim, psikoloji ve zihin felsefesinin en çetin problemlerinden birini çözmeyi amaçlar: Neden bilinçliyiz ve öznel deneyim nasıl ortaya çıkar? Bu soru, David Chalmers tarafından 1995’te ünlü biçimde “bilincin zor problemi” olarak adlandırılmıştır. Yıllar sonra Chalmers’ın kendisi bile bu problemin çözümünün radikal biçimde alışılmadık bir yaklaşımı gerektirebileceğini, hatta panpsişizme işaret edebileceğini öne sürmüştür.

Eğer bilinç gerçekliğin temel bir özelliğiyse, o hâlde her zaman var olmuş demektir; böylece bilincin kökeni sorunu aşılmış olur. Ancak hâlâ neden ve nasıl bilinçli olduğumuz bilinmemektedir. Panpsişizmin mikropsişizm olarak adlandırılan özel bir türü, insanlarda deneyimlenenler gibi karmaşık bilinç biçimlerinin, bilinçsel mikro-unsurlardan oluştuğunu öne sürer. Bu yaklaşıma göre bu mikro-unsurlar birleşerek daha karmaşık yapılar oluşturur ve makro-bilince yol açar. Böylece insanlar ile taşlar gibi farklı varlıkların neden farklı bilinç düzeylerine sahip olduğu açıklanabilir (filmde öyle görünmese bile). Peki bu durumda zor problem çözülmüş olur mu? Henüz değil.

Sorun tam da burada yoğunlaşır: Mikro-bilinçlerin nasıl olup da tek, birleşik ve tutarlı bir öznel deneyim hâline geldiği meselesi. Bu, panpsişizmin karşılaştığı en ciddi güçlüklerden biri olan “birleşme problemi”dir. Eğer her temel parçacık kendi başına bir bilinç kırıntısına sahipse, bu kırıntılar insan zihninde deneyimlenen tekil “ben” duygusuna nasıl dönüşmektedir? Neden bu bilinçler yan yana durup çoğul bir karmaşa üretmek yerine, tek bir perspektif altında birleşir?

Bu noktada bütünleşik bilgi kuramı (IIT) devreye girer. IIT’ye göre bilinç, yalnızca bilgi işlemekten değil, bilginin ne ölçüde bütünleşik olduğundan doğar. Bir sistem ne kadar fazla bütünleşik bilgi üretiyorsa, o kadar yüksek bir bilinç düzeyine sahiptir. Bu yaklaşım, mikro-bilinçlerin rastgele bir toplam oluşturmadığını; ancak belirli bir örgütlenme ve karşılıklı bağımlılık düzeyine ulaştıklarında tekil bir bilinç alanı meydana getirdiklerini savunur.

Bu çerçevede bakıldığında, bir taşın bilinçli olduğu iddiası, insan bilinciyle eşdeğer bir deneyim atfetmek anlamına gelmez. Taş, son derece düşük düzeyde, bütünleşmesi zayıf bir bilgi yapısına sahip olabilir; dolayısıyla deneyimi —eğer varsa— son derece sınırlı ve ilkel olacaktır. İnsan zihni ise yüksek derecede bütünleşmiş, kendi üzerine geri dönebilen ve zaman içinde süreklilik kurabilen bir yapıya sahiptir. Bilinç düzeyleri arasındaki fark niceliksel olduğu kadar yapısaldır.

Bu yaklaşım, bilinci doğa dışı ya da mucizevi bir olgu olmaktan çıkarıp, evrenin temel örgütlenme biçimleriyle ilişkilendirir. Ancak aynı zamanda rahatsız edici bir sonucu da beraberinde getirir: Bilinç, yalnızca insanlara ya da biyolojik organizmalara özgü bir ayrıcalık olmaktan çıkar. Evren, bütünüyle “sessiz” bir madde yığını olmaktan ziyade, farklı yoğunluklarda deneyim taşıyan bir gerçeklik olarak düşünülmek zorunda kalır.

Belki de Everything Everywhere All At Once filminin sezgisel gücü tam olarak burada yatar. Film, bilinci sonsuz olasılıkların gürültüsü içinde dağıtan bir şey olarak değil, tek bir hattı ciddiyetle sahiplenme kapasitesi olarak yeniden tanımlar. Eğer her şey bir ölçüde deneyimliyse, anlam artık olasılıkların sayısında değil; seçilen yapının derinliğinde ortaya çıkar. Panpsişizm bu anlamda, bilinci çoğaltarak değil, onu evrenin her yerine yayarak sıradanlaştırır — ve tam da bu yüzden, insan deneyiminin kırılganlığını daha görünür kılar.

Kaynaklar

• David Chalmers – The Hard Problem of Consciousness (1995)
  Bilincin “zor problem” olarak kavramsallaştırıldığı kurucu metin.
  https://consc.net/papers/facing.pdf

• Stanford Encyclopedia of Philosophy – Panpsychism
  Panpsişizmin tarihsel arka planı, Spinoza bağlantısı ve çağdaş tartışmalar.
  https://plato.stanford.edu/entries/panpsychism/

• Giulio Tononi – Integrated Information Theory (IIT)
  Bütünleşik bilgi kuramının bilinç açıklaması ve teorik çerçevesi.
  https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpsyg.2014.00139/full