Konu Yorum
İran’da yaşanan son gelişmeler, artık tekil bir askeri saldırı ya da diplomatik kriz olarak değil, bir rejim biçiminin tarihsel sınırlarına dayanması olarak okunmak zorunda. Müzakerelerin sürdüğü bir anda gerçekleştirilen saldırılar, bu sürecin baştan itibaren bir çözüm arayışından çok, zaman kazanma ve zemin hazırlama stratejisi olduğunu açık biçimde ortaya koydu. Diplomasinin bir “sahne” olarak kullanıldığı, kararın ise çok daha önce verildiği bir tabloyla karşı karşıyayız.
Bu tabloda en çarpıcı eşik, İran’daki yönetici figürün doğrudan hedef alınmasıdır. Daha önce askeri komuta kademesi, güvenlik bürokrasisi ve operasyonel unsurlar hedef alınırken, bu kez siyasi-ideolojik merkez vurulmuştur. Bu durum, saldırının yalnızca askeri kapasiteyi zayıflatmaya değil, rejimin meşruiyet mimarisini çözmeye yönelik olduğunu göstermektedir. Devletin “şah” hamlesiyle sarsılması, satranç metaforuyla ifade edilecek olursa, oyunun seyrini değil, oyunun kendisini tartışmalı hale getirmiştir.
Hürmüz’ün Yedi Kalesi: İran’ın “Batmaz Uçak Gemileri” ve Küresel Enerji Denklemi
Okumak istersen →Bununla birlikte, bu hamle rejimin anında çökeceği anlamına gelmemektedir. İran, uzun yıllar boyunca kişilere değil, kurumsal sürekliliğe yaslanan bir yapı inşa etti. Devrim sonrası sistem, lider figürünü güçlü kılarken aynı zamanda onun yokluğunu da yönetebilecek bir mekanizma üretmiştir. Bu nedenle yaşanan kırılma, ani bir dağılmadan çok, kontrollü ama sert bir yeniden hizalanma sürecini işaret etmektedir.
Öne çıkan temel mesele, bu yeniden hizalanmanın hangi yönde gerçekleşeceğidir. Bize yansıyan tablo, üç olası senaryonun konuşulduğunu gösteriyor: daha düşük profilli ama sertlik yanlısı bir liderlikle askeri-güvenlik kanadının güçlenmesi; daha yumuşak bir geçişle maliyetleri düşürmeyi hedefleyen bir denge arayışı; ya da kontrol kaybının tetiklediği kaotik bir çözülme. İlk işaretler, savaş koşullarının belirleyiciliği nedeniyle, ilk senaryonun ağır bastığına işaret ediyor.
Bu tercihin arkasında basit bir gerçek yatıyor: savaş anlarında rejimler uzlaşmacı figürlere değil, sertlik kapasitesi yüksek aktörlere yaslanır. Özellikle askeri ve ekonomik gücün büyük ölçüde güvenlik aygıtlarının elinde toplandığı bir sistemde, geçiş dönemleri sivilleşme değil, daha fazla merkezileşme üretir. Bu, İran’ın ideolojik çizgisini sertleştirirken, manevra alanını da daraltmaktadır.
İç toplumsal tablo ise bu sertleşmeyle uyumlu değildir. Metnin farklı yerlerinde ortaya çıkan ortak vurgu, İran toplumunun yekpare olmadığıdır. Aynı olay karşısında sevinenler, yas tutanlar ve kayıtsız kalanlar aynı anda mevcuttur. Bu durum, rejimin ideolojik olarak kazandığı bir toplumsal zemin kalmadığını, yalnızca ayakta kalmaya çalışan bir devlet aygıtı bulunduğunu düşündürmektedir. “İran halkı” gibi tekil bir öznenin varlığı artık ciddi biçimde tartışmalıdır.
Şii siyasi kültürünün travmalardan mobilizasyon üretme kapasitesi bu noktada önem kazanıyor. Şehadet anlatısı, yas ve intikam sembolleri, rejimin bu kaybı bir moral çöküşe değil, yeni bir seferberliğe dönüştürme çabasının araçlarıdır. Ancak bu sembolik mobilizasyonun, reel politik baskı altında ne kadar sürdürülebilir olduğu belirsizdir. Zira karşı karşıya olunan güç, sembolizme değil sonuçlara odaklanan bir askeri-siyasi akılla hareket etmektedir.
Bölgesel düzeyde ise İran’ın verdiği tepkiler, çatışma alanını genişletme riskini beraberinde getiriyor. ABD hedeflerine doğrudan ulaşamayan bir aktörün, çevresel üsleri ve müttefik alanları hedef alması, İran’ı savunma pozisyonundan çıkarıp daha geniş bir cepheyle karşı karşıya bırakmaktadır. Bu durum, Körfez ülkelerini de denklemin içine çekerek, İran’ın yalnızlaşma riskini artırmaktadır.
Burada kritik olan nokta, devlet aygıtının hâlâ işliyor olmasıdır. Ekonomi, temel hizmetler, idari yapı ve günlük hayat büyük ölçüde devam etmektedir. Bu, rejimin ideolojik olarak zayıflamış olsa bile kurumsal olarak henüz çözülmediğini gösterir. Tarihsel örnekler, otoriter rejimlerin ancak devlet aygıtı çöktüğünde sona erdiğini göstermektedir. İran, şu aşamada bu noktaya ulaşmış görünmemektedir.
Ancak uzun vadede tablo daha karanlıktır. Sürekli saldırı, sürekli yas ve sürekli seferberlik hali, ne toplumsal rıza üretir ne de sürdürülebilir bir düzen kurar. Bu süreç, rejimi daha güvenlikçi, daha kapalı ve daha kırılgan hale getirmektedir. İdeolojik olarak yenilmiş ama henüz devrilmemiş bir sistem görüntüsü, İran’ın içine girdiği temel çelişkidir.
Sonuç olarak yaşananlar, bir rejimin sonu değil; bir rejimin artık sadece “hayatta kalma” modunda çalıştığının ilanıdır. Bu mod, kısa vadede sertlik üretir; uzun vadede ise kaçınılmaz olarak çözülme riskini büyütür. İran, şu an tam olarak bu eşikte durmaktadır.
