Konu Yorum
Amerika’nın felsefe karşısındaki konumu, alışılmış anlatıda hep bir gecikme hikâyesi olarak kurulur. Bu hikâyede kıta, Avrupa’nın ardından koşan, onun büyük metinlerini geç keşfeden, kendi sesini ancak yirminci yüzyılın ortasında bulabilen taşralı bir öğrencidir. Önce İngiliz Hegelcileri üzerinden Kant’ı ithal etmiş, sonra Viyana’dan kaçan mantıkçı pozitivistler sayesinde “ciddi” felsefeyle tanışmış, nihayet analitik çağda dünya çapında ürün vermeye başlamıştır. Anlatı kibardır ve gizliden gizliye Avrupa-merkezcidir: Amerika sonunda sınıfı geçmiştir.
Steve Fuller’a göre bu, pragmatistlerin gerçekte ne yaptığını baştan yanlış okumaktır. James, Dewey ve Rorty mevcut Batı felsefe geleneğine katılmaya çalışmıyorlardı. Onlar bu geleneği ele geçiriyor; hakikati, anlamı ve aklı, Amerika’yı tarihin merkezine yerleştiren terimlerle yeniden tanımlıyorlardı. Yakalamak ile ele geçirmek arasındaki fark, bu makalenin asıl meselesidir. Yakalayan, oyuna sonradan girip aynı kurallarla oynamayı öğrenir. Ele geçiren, kuralları değiştirir; öyle ki bir süre sonra kimse eski kurallarla oynadığını bile hatırlamaz.
Türkiye’de 23 Yılda Tüketim Alışkanlıkları Nasıl Değişti?
Okumak istersen →Hakikate Yapılan Şey
Bir geleneği ele geçirmenin en kesin yolu, onun sorduğu soruyu sormayı bırakmak, sonra da o soruyu sormanın anlamsız olduğunu herkese kabul ettirmektir. Pragmatizmin hakikat karşısında yaptığı tam olarak budur.
Avrupa felsefesinin yüzyıllarca uğraştığı soru şuydu: Zihin, kendisinden bağımsız bir gerçekliği nasıl temsil eder? Hakikat, önerme ile dünya arasındaki bir uygunluk ilişkisi olarak düşünülüyordu. William James bu soruya bir cevap vermedi; soruyu yerinden etti. Bir fikrin doğruluğu, onun “nakit değeri”dir dediğinde, yani bir inancın deneyim içinde fiilen yaptığı işle, yarattığı farkla ölçülür dediğinde, hakikati zihin-dünya ilişkisinden çıkarıp inançların zaman içindeki performansına taşıdı. Bu bir hakikat kuramı değil, hakikat kuramı talebinin reddiydi.
John Dewey aynı hamleyi daha sistemli yaptı. Bilgi, gerçekliği aynalamak değil, sorunlu bir durumu dönüştürmeye yarayan bir araçtır. Felsefenin görevi dünyayı seyretmek değil, deneyimi yeniden kurmaktır. Kesinlik Arayışı başlığı tek başına bütün programı özetler: Avrupa geleneğinin tükenmez kaygısı olan sarsılmaz temel arayışı, Dewey’in gözünde bir hastalıktır, pragmatizm de onun tedavisidir. Seyirci konumundaki bilen özne, yerini bir duruma müdahale eden eyleyiciye bırakır.
Burada ele geçirmenin mantığını çıplak görmek mümkün. Avrupa sorduğu sorunun cevabını arıyordu. Amerikalılar o soruyu hiç sormak zorunda kalmamış bir yerden konuşuyorlardı.
Aklın Coğrafyası
Pragmatizmin akıl anlayışı, ilk bakışta görünenden çok daha siyasidir. Hakikat işe yarayan şeyse, o zaman işleyen topluluk, yani kuran, genişleyen, başaran topluluk, sessizce hakikatin örtük ölçütü hâline gelir. Bu noktada pragmatizm ile Amerika’nın kendine dair imgesi şaşırtıcı biçimde örtüşür.
Kurucuların kendi ülkeleri için kullandığı kelime “deney”di. Pragmatizm de baştan sona bir deney felsefesidir: yanılabilirlik, sabit özlerin reddi, açık ve belirsiz bir gelecek, her inancın geçici ve düzeltilebilir oluşu. Bunlar mirası devralan bir uygarlığın değil, dünyayı kurduğunu düşünen bir uygarlığın metafiziğidir. Avrupa devralır; Amerika yapar. Sınır boyu (frontier) deneyimi, geleneğin ağırlığından azade hareket etme imkânı, geçmişin değil geleceğin otorite sayılması — pragmatizm tüm bunları felsefi bir dile tercüme eder. Avrupa hakikati keşfedilecek bir şey olarak düşünürken, pragmatizm onu imal edilecek bir şeye dönüştürür. Ve imal etmekte, o tarihsel anda, dünyada Amerika’nın eline su dökecek kimse yoktur.
Truva Atı: Analitik Felsefenin Amerikanlaşması
Hikâyenin en ironik kısmı burada başlar. Dewey’in 1952’deki ölümüyle pragmatizm fiilen sona ermiş görünüyordu. Onun yerini, Viyana’dan ve Cambridge’den ithal edilen analitik felsefe aldı. Yüzeyde bu, Avrupa’nın geri dönüşü, Amerikan yerli geleneğinin tasfiyesiydi. Carnap ve pozitivistler faşizmden kaçıp Amerikan bölümlerine yerleştiler, mantık ve dil çözümlemesi resmî yöntem oldu.
Ne var ki konuk, ev sahibini değiştirmek yerine ev sahibi tarafından sindirildi. Quine bunun en açık örneğidir. Empirizmin İki Dogması analitik-sentetik ayrımını çökerttiğinde, bilgiyi tek tek önermelerin değil bütün bir inanç ağının taşıdığını ve bu ağın yalnızca “deneyim mahkemesi” karşısında topluca hesap verdiğini söylediğinde, mantıkçının kılığına girmiş bir pragmatist konuşuyordu. Doğallaştırılmış epistemoloji, felsefeyi bilimin sürekliliği içine yerleştirir; bu da Dewey’in deneyim ile soruşturmayı bir sayan tutumunun analitik aletlerle yeniden ifadesidir. Sellars ve Goodman da benzer biçimde, Avrupa’dan gelen araçlarla pragmatist sonuçlara vardılar.
Yani Avrupa felsefesi Amerika’yı işgal ettiğini sandığı anda asıl kendisi metabolize edildi. Analitik felsefe Amerika’ya gelmedi; Amerika’da Amerikanlaştı.
Rorty: Ele Geçirmenin Kendinin Farkına Vardığı An
Richard Rorty, yirminci yüzyılın ikinci yarısının rakipsiz pragmatistiydi. Felsefe ve Doğanın Aynası (1979) bir bakıma oyunun bittiğinin resmî ilanıdır. Zihin doğayı aynalayan bir yüzey değildir; kültürün temeli olarak epistemoloji projesi kapanmıştır; tarafsız, her görüşün üzerinde duran bir çerçeve yoktur. Rorty bu kitapta analitik ile kıta felsefesi arasındaki duvarı da yıkar; Dewey’i, Heidegger’i ve Wittgenstein’ı aynı saftaki müttefikler olarak okur. “Sistemli felsefe”nin, yani temel arayan felsefenin karşısına “yapıcı/eğitici felsefe”yi, yani konuşmayı sürdürmeyi koyar.
Rorty’nin asıl başarısı, ele geçirmeyi kendinin farkında kılmasıdır. O, Amerika’nın merkez olduğunu savunmaz; bunu kanıtlamaya bile çalışmaz. Sadece, Avrupa’nın o büyük sorunsalı sanki kapanmış tarihsel bir bölümmüş, biz geç modernler de onu artık estetik bir mesafeden seyredebilirmişiz gibi yazar. Kant Yargı Yetisinin Eleştirisi‘nde sanatın amaçlı görünüp bir amacı olmadığını söylemişti; bir akımın da, geçip gittikten sonra, tam anlamını bilmesek bile anlamlı olduğunu söyleyebiliriz. Pragmatizmin altın çağında filozoflar hakikati araçsal değere indirgemenin doğru olup olmadığını tartışıyorlardı. O söylemsel an kapandığında geriye tek bir soru kaldı: “O neydi?” Rorty’nin Neo-Pragmatizmi bu sorunun cevabıdır. Ve bu cevabı verirken Rorty, bütün Batı geleneğini, olumsallık ve ironi üzerine kurulu, kendini özgürce yeniden yaratan liberal bir öznenin hammaddesine dönüştürür. Gelenek artık varış noktası değil, malzemedir.
Kurumsal Boyut: Altyapının Ele Geçirilmesi
Bütün bunlar yalnızca fikir düzeyinde olup bitseydi, “ele geçirme” sözü abartılı bir mecaz kalırdı. Oysa yirminci yüzyılın ikinci yarısında dünyanın önde gelen felsefe bölümlerinin neredeyse tamamı Amerikan bölümleriydi. Hakemli dergiler, akademik istihdam piyasası, kanonu belirleyen antolojiler, konferans devresi — kısacası “dünya felsefesi” denen şeyin altyapısı Amerikan altyapısı hâline geldi.
İşin tuhafı, kıta felsefesi bile dünyaya çoğu zaman Amerikan üniversiteleri üzerinden yeniden ihraç edildi. Fransız kuramının küresel kariyeri yalnızca Paris’ten değil, Yale ve Johns Hopkins’ten geçer. En yüksek düzeyde felsefe yapmak, giderek, kısmen Amerikan kurumlarının belirlediği koşullarla işleyen bir alana girmek anlamına geldi. Ele geçirme yalnızca kavramsal değil, kurumsaldır; ve belki de kalıcı olan yan budur.
Bilimsel Bir Sonuç: Ele Geçirme Tezi Ne Kadar Sağlam?
Bu noktada bir düşünürün durup soruşturması gereken şey, tezin kendisidir. Çünkü Fuller’ın çerçevesi ne kadar aydınlatıcıysa, o kadar da kendini doğrulama riski taşır. Her Amerikan başarısı “ele geçirme” sayılırsa, her başarısızlık da “henüz değil” diye okunabilir. Bu durumda teze ne ters düşerdi? Bir Gestalt sıçraması olarak güçlü, ampirik bir hipotez olarak ise tehlikeli biçimde yanlışlanamaz. Bilimsel dürüstlük, etkileyici bir yeniden çerçevelemeyi kanıtlanmış bir tarih tezi sanmamamızı gerektirir.
İkinci ve daha derin sorun pragmatizmin kalbindedir. Hakikatin ölçütü işe yaramaksa, “işe yarayan” ile “yeterince güçlü olduğumuz için yaratabildiğimiz” arasındaki ayrım kolayca bulanıklaşır. O zaman güç, sessizce hakkın yerini almaya başlar. Russell’dan Horkheimer’a uzanan eleştiri tam da buydu: pragmatizm, faydayı hakikatle karıştıran Amerikan iş uygarlığının felsefesidir. Rorty’nin geç dönemde “nesnellik” yerine “dayanışma”yı koyması bu güçlükten tümüyle kurtulmaz; sorunu yalnızca yer değiştirir, çünkü artık “hangi topluluğun dayanışması?” sorusu öne çıkar. İşe yaramayı ölçüt yapan bir felsefe, kimin için işe yaradığını sormak zorunda kalır; ve bu soru siyasidir, felsefi değil.
Üçüncüsü, ele geçirmenin kendisi bir karşı-anlatı doğurmuş görünüyor. Amerikan kurumlarının mümkün kıldığı küreselleşme, bugün Amerika’yı merkez olmaktan çıkarmaya başladı. Analitik felsefe Avustralya’da, Çin’de, başka birçok yerde güçlü; Batı-dışı düşünce gelenekleri yavaş yavaş kanona giriyor. Fuller’ın, kullandığımız örnekteki “sömürge sonrası” vurgusu aslında tam buraya işaret eder. Bir zamanlar pragmatizmin Avrupa karşısında temsil ettiği “Avrupa-dışı ses”in ortaya çıkışı, şimdi Amerika’nın kendi başına geliyor.
Öyleyse en tutarlı sonuç şudur: Amerika Batı felsefesini kazanmadı. Bunun yerine, “Batı felsefesini kazanmak”ın anlamlı olabileceği koşulları çözdü. Hakikati uygunluktan işlerliğe, felsefeyi temel aramaktan konuşmayı sürdürmeye kaydırdığında, geriye kazanılacak sabit bir yarış kalmadı. Bu da, düşünüldüğünde, mümkün olan en pragmatist sonuçtur: oyunu kazanmanın yolu, herkesin farklı bir oyun oynadığına ikna olmasını sağlamaktan geçer. Ele geçirmenin en başarılı biçimi, ele geçirildiğinin fark edilmediği biçimdir.
