Konu Yorum
Peter Thiel’den Donald Trump’a uzanan hatta, gerçekliği kendi iradesine göre eğip bükebilen “egemen birey” ideali bugün yeniden baskın hale gelmiş durumda. Thiel’in en sevdiği kitabın kehanetine göre teknoloji, yakında tüm sınırlardan azade yaşayabilen “tuhaf bir dâhiyi” mümkün kılacak. Ancak Nietzsche ve Antik Yunan kültürü üzerine eserler vermiş yazar James I. Porter, bu tasavvurun benliğin doğasını ölümcül biçimde yanlış anladığını savunuyor. Bireysellik ancak başkalarıyla girişilen çatışmanın sürtünmesiyle biçimlenir; öznel deneyimler de ancak başkalarının deneyimleriyle kurdukları ilişki içinde anlam kazanır. Bu direncin ortadan kaldırılması, anlamın kendisinin silinmesi olur; mutlak öz-egemenlik, benliğin kendini yok etmesidir.
“Hiçbir şey kendi kendine yeterli değildir; ne içimizde ne de şeylerin kendisinde.”
Hürmüz’ün Yedi Kalesi: İran’ın “Batmaz Uçak Gemileri” ve Küresel Enerji Denklemi
Okumak istersen →— Friedrich Nietzsche, Güç İstenci
“Egemenlik, yani uzlaşmaz bir kendine yeterlilik ve efendilik ideali,” diye yazar Hannah Arendt, “çoğulluk koşuluyla çelişir. Hiçbir insan egemen olamaz; çünkü yeryüzünde yaşayan tek bir insan değil, insanlardır.” Arendt burada Kant’tan aşina olunan liberal bireycilik geleneğini hedef alır: Bu gelenek, bireyleri rasyonel failler olarak görür ve onların özerkliğini, eşitler topluluğu içinde kendine yeterli varlıklar olarak gerçekleşmelerinin temeli sayar. Hâlâ yaygın olan bu görüşe karşı çıkan Arendt, “egemenliğin ancak hayal gücünde mümkün olduğunu” savunur. İster kişinin kendisi üzerinde ister başkaları üzerinde olsun, egemenlik fantezisi telafi edici bir mekanizmadır — insanlık durumunun içkin “kırılganlığını” örten savunmacı bir yanılsamadır.
Bu kırılganlık durumu, Fransız filozof ve yazar Georges Bataille’in “yetersizlik ilkesi” adını verdiği kavramla yankılanır. Bataille’a göre içsel deneyim, kendisi dışında —başka varlıkların oluşturduğu bir topluluk içinde— bulduğu değerin ve otoritenin ötesinde bir anlama sahip olamaz. Bu nedenle, adına rağmen içsel deneyim özünde başkalık, dışsallık (extimité), tamamlanmamışlık ve kendine yetmezlik deneyimidir. Buna karşılık yetersizlik ilkesi, bir “topluluk ilkesi”ne bağlıdır. Her biri, diğerinin koşuludur.
Bugün egemen bireycilik eleştirisi, Friedrich Nietzsche, Maurice Blanchot, Theodor Adorno, Judith Butler ve Fred Moten kadar farklı düşünürler için neredeyse ortak bir zemindir. Bu düşünürlerin tümü, kırılganlık, bağımlılık ve karşılıklı bağımlılığın toplumsal varoluşu mümkün kılan —ve çoğu zaman da imkânsızlaştıran— koşullar olduğunu kabul eder. Buna “paylaşılan bir yetersizlik” denebilir. Birer taviz, birer eylem gücü kaybı gibi görünen bu özellikler, insan eyleyiciliğini sakatlayan değil; tam tersine onu harekete geçiren güçlerdir. Ancak aynı zamanda insanlık durumunun kurucu sınırlarını da belirlerler.
Buradan bakıldığında, çağdaş teknoloji ütopyalarının vaat ettiği “sürtünmesiz benlik” fikri yalnızca siyasal olarak değil, ontolojik olarak da sorunludur. Yapay zekâ, biyoteknoloji ve dijital sermaye tarafından desteklenen bu vizyon, insan deneyimini ilişkilerden arındırılmış, kapalı ve kendi kendine yeterli bir sistem olarak tasavvur eder. Oysa böyle bir benlik, yalnızca başkalarıyla temasını değil, kendi sürekliliğini de yitirir. Çünkü benlik, sabit bir öz değil; karşılaşmalarla, itirazlarla, yanlış anlamalarla ve yarılmalarla kurulan bir süreçtir.
Egemen bireycilik, bu süreci bir zaaf olarak görür. Direnci ortadan kaldırmayı, bağımlılığı silmeyi, kırılganlığı aşmayı hedefler. Ancak bu hedef gerçekleştiğinde ortaya çıkacak olan şey, güçlenmiş bir özne değil; anlamdan yoksun, yankısız bir iç boşluktur. Başkası olmayan yerde tanıklık da yoktur; tanıklık olmayan yerde deneyim, deneyim olmayan yerde ise anlam çöker.
Bu nedenle mutlak özerklik vaadi, özgürlük değil, sessizlik üretir. İnsan, kendini ancak başkalarıyla sınandığı ölçüde duyar; ancak çatışma içinde yön bulur; ancak paylaşılan yetersizlikte kendini kurar. Egemenlik hayali, bu kırılgan mimariyi ortadan kaldırdığında, geriye kalan şey egemen bir benlik değil, kendi içine çökmüş bir hiçliktir.
Kısacası, benliği kurtaracağını iddia eden mutlak egemenlik ideali, onu tam da insan yapan koşulları ortadan kaldırır. Ve böylece, özgürlük adına yola çıkan bu düşünce, insan deneyiminin kendisini tüketen bir paradoksa dönüşür.
