Hayati Esen
Ortadoğu’da yaşananlar, birbirinden kopuk krizlerin toplamı değildir; sertliğin siyasal bir yöntem olarak merkezileştiği yeni bir düzenin işaretidir. Bu sertlik rejiminin merkezinde bugün açık biçimde İsrail yer alıyor. İsrail artık yalnızca kendini savunan bir devlet değildir; tehditleri tanımlayan, krizleri başlatan ve fiilî sınırlar çizen bir aktör olarak davranmaktadır. Bu, klasik güvenlik refleksini aşan, kurucu bir siyasal pozisyondur.
Bu dönüşüm, İsrail’in askerî kapasitesindeki artışla açıklanamaz. Asıl belirleyici olan, bölgesel ve küresel sistemin denge üretme kabiliyetini kaybetmiş olmasıdır. Devletlerin çözülmesi, ittifakların esnemesi ve büyük güçlerin doğrudan angajmandan kaçınması, sertliğe alan açmaktadır. İsrail bu alanı doldurmakta; ancak ortaya çıkan şey bir düzen değil, sürekli yeniden üretilen krizler olmaktadır.
Açık Devleti Kim Taşır?
Okumak istersen →Sertliği başlatabilmek, stratejik üstünlük göstergesi sayılabilir. Ancak sertliği istikrara dönüştürebilmek, gerçek hegemonik kapasiteyi tanımlar. İsrail’in temel açmazı tam da burada ortaya çıkmaktadır. Askerî ve teknolojik üstünlük, krizi başlatmaya yetmektedir; fakat çok cepheli ve süreklileşmiş sertlik, küçük ve yoğun biçimde seferber edilmiş bir toplum için yapısal bir aşınma üretmektedir. Sertlik arttıkça meşruiyet ihtiyacı artmakta; meşruiyet zayıfladıkça daha fazla sertlik zorunlu hale gelmektedir. Bu durum İsrail’i askerî olarak değil; politik ve diplomatik olarak kırılganlaştırıyor.
İsrail’in tehdit algısı, Filistin meselesinin sınırlarını aşarak İran merkezli bir bölgesel mimariye oturmuştur. Tehdit artık belirli bir coğrafyayla sınırlı değildir; ağlar, vekiller ve etki alanları üzerinden tanımlanmaktadır. Bu nedenle güvenlik coğrafyası fiilen sınırsızlaşmış, sertlik kalıcı hale gelmiştir. Ancak sınırsız güvenlik tahayyülü, sınırlı kaynaklarla sürdürülebilir değildir. İsrail bu noktada kontrol alanını genişletirken, denetim kaybı da aynı hızla büyümektedir.
Bu sertlik mimarisinin küresel ölçekte mümkün olmasının temel dayanağı Amerika Birleşik Devletleri ile kurulan özel ilişkidir. Ne var ki İsrail sertleştikçe, bu ilişki otomatik bir koruma olmaktan çıkmakta; ABD açısından yönetilmesi zor bir bağımlılığa dönüşmektedir. İsrail’in askerî hamleleri, ABD’nin küresel meşruiyet alanını daraltmakta; bu da İsrail’i uzun vadede daha yalnız ve daha kırılgan bir pozisyona itmektedir.
Tam bu noktada bölgesel denklemde Türkiye açık biçimde öne çıkıyor. Türkiye bir süper güç değildir ve süper güç gibi davranmamaktadır. Ancak süper güçlerin geri çekildiği, sertliği tercih etmediği ya da maliyetini taşımak istemediği alanlarda, süper güç benzeri roller üstlenmektedir. Bu, hegemonya kurma girişimi değil; rol ikamesine dayalı bir denge üretme stratejisidir.
Türkiye’nin bu rolü oynayabilmesini mümkün kılan unsur, sertlik üretme kapasitesinden ziyade bağımsız hareket edebilme kabiliyetidir. Ortadoğu gibi krizlerin hızlandığı, karar anlarının daraldığı bir coğrafyada, müttefik onayı bekleyen aktörler kaçınılmaz olarak gecikir; kararını kendi veren aktörler ise oyunun ritmini belirler. Türkiye’nin son yıllarda “yüzen merkez” gibi görünmesinin nedeni tam da budur. Türkiye, sabit bir güç odağı kurmadan; kalıcı bir hegemonya iddiasına girmeden; fakat ağırlığını gerektiği anda farklı dosyalara ve farklı coğrafyalara kaydırabilen bir merkezlik işlevi üstlenmektedir. Süper güç olmadan, özerk hareket kabiliyetini büyüterek süper güç boşluklarında etkili olabilmekte; alan tutmaktan çok alanlar arasında geçiş yapabilen, geri çekilmeyi zayıflık değil ağırlık transferi olarak kullanabilen bir konumlanma geliştirmektedir. Bu nedenle Türkiye çoğu zaman krizin merkezinde değil, fakat krizin seyrinde belirleyici bir yerde durmakta; gücünü görünür sertlikten değil, krizin yayılma yönünü ve hızını etkileyebilme yeteneğinden almaktadır.
Bu özerklik, soyut bir “büyük strateji” söylemiyle değil; araçların niteliğiyle kurulmuştur. Türkiye’nin yükselen askerî ve teknolojik kapasitesi, yalnızca sahada daha etkili olmasını sağlamıyor; diplomasi masasında söylediği sözü, kriz anında iradeye dönüştürebilmesini mümkün kılıyor. Günümüzde dış politika, giderek daha fazla tedarik zincirleri, teknoloji kısıtları, istihbarat entegrasyonu ve platform bağımlılıkları tarafından belirleniyor. Bir ülke silaha sahip olduğu için değil; silahı başkasına bağlı olmadığı ölçüde güçlü oluyor.
Türkiye’nin son dönemde kazandığı stratejik avantaj, tam olarak bu bağımlılık eşiğini aşağı çekmesinden kaynaklanıyor. Savunma sanayiinde yaşanan dönüşüm, Türkiye’ye küresel ölçekte bir projeksiyon sunmuyor; fakat daha kritik bir imkân sağlıyor: izin almadan hareket edebilme payı. Bu pay büyüdükçe, Türkiye’nin bölgesel krizlerde üstlendiği işlev de değişiyor. Türkiye artık yalnızca tepki veren değil; krizlerin yayılma biçimini ve hızını etkileyen bir aktör haline geliyor.
Türkiye’nin askerî–teknolojik kapasitesinin stratejik karşılığı, sahada sertliği ölçülü, ayarlanabilir ve geri çekilebilir biçimde kullanabilme becerisiyle ortaya çıkıyor. Bu durum, Türkiye’ye hedef büyütmeden caydırma imkânı sağlarken, krizleri tırmandırmadan baskı kurabilen bir etki tarzı kazandırıyor. Aynı zamanda yerli platform ve sistemlere dayanan bu yapı, Türkiye’nin müdahil olduğu dosyalarda maliyetleri yönetilebilir kılıyor ve onu kısa süreli hamleler yapan bir aktör olmaktan çıkarıp, uzun süre sahada kalabilen, yani “dosya taşıyabilen” bir aktöre dönüştürüyor. Bu askerî ve teknolojik özerklik, diplomasi alanında da somut bir karşılık üretiyor; Türkiye’nin rolünü soyut arabuluculuktan çıkararak, gerektiğinde uygulanabilir güce dayanan, inandırıcılığı yüksek bir denge kurma kapasitesine dönüştürüyor.
Bu çerçevede Türkiye’nin bölgesel stratejisi, İsrail’in sertlik rejiminden köklü biçimde ayrılıyor. İsrail sertliği hızla yükselterek alan açıyor; Türkiye sertliği absorbe ederek alan tutuyor. İsrail krizi başlatmanın gücünü kullanıyor; Türkiye krizin bölgeselleşmesini sınırlamanın gücünü kullanıyor. Bu nedenle Türkiye’nin rolü daha az “parlak”, ama çok daha sistemik bir işleve sahip: oyunun dağılmasını engellemek.
Elbette bu rol risksiz değil. Özerk hareket kabiliyeti büyüdükçe, Türkiye’nin taşıdığı yük artıyor. Dengeleyici aktör olmanın bedeli, her cephede aynı anda görünmek zorunda kalmaktır. Savunma sanayiindeki ilerleme bu yükü yönetilebilir kılıyor; ancak ortadan kaldırmıyor. Bu rolün sürdürülebilirliği, askerî platformlardan çok daha fazla biçimde ekonomik dayanıklılığa, toplumsal rızaya ve kurumsal sürekliliğe bağlıdır.
Konuyu kendi bağlamında özetlemek istersek: Türkiye bölgede süper güç gibi davranmıyor. Ancak süper güçlerin boşalttığı alanlarda, askerî–teknolojik özerkliğini diplomatik bir enstrümana dönüştürerek süper güç benzeri işlevler üstleniyor. Türkiye’nin gücü, krizi büyütmekten değil; krizin yayılma biçimini yönetmekten geliyor. Ve Ortadoğu’nun bugün en çok ihtiyaç duyduğu şey de tam olarak budur: sertlik üreten aktörler değil, sertliği düzen içinde tutabilen aktörler.
