Konu Yorum
15.yüzyılın son yıllarında Portekiz dünyayı şaşırttı. Vasco da Gama’nın Mayıs 1498’de Hindistan kıyılarına ayak basışı öylesine beklenmedik bir olaydı ki, inanılırlığın sınırlarını zorluyordu. Venedikli günlük yazarı Girolamo Priuli’ye ulaşan çarpık bir söylentiye göre; “Portekiz kralına ait üç karavela Hindistan’daki Aden ve Kalikut’a varmıştı, baharat adalarını bulmak için gönderilmişlerdi ve kaptanları Kolomb’du.” Priuli’nin ilk tepkisi şaşkınlık ve inançsızlık karışımıydı: “Eğer doğruysa bu haber beni derinden etkiliyor,” diye yazmıştı; “ancak buna pek ihtimal vermiyorum.” Priuli aslında gezegenimizin kavranışındaki sarsıcı bir değişime verilen ilk tepkiyi kaydediyordu: Gama’nın yolculuğu, Hint Okyanusu’nu kapalı bir göl olarak kabul eden Batlamyus coğrafyasının kadim otoritesini nihayet yerle bir etmişti.
Priuli’nin bu yanlış atfı, Kolomb’un keşifler çağı tarihindeki hakimiyetinin ne denli büyük olacağının bir işareti gibiydi. Her ne kadar 1492 geleneksel olarak dönüm noktası kabul edilse de, Portekizlilerin erken modern dönemi doğururken üstlendikleri ve büyük ölçüde unutulmuş olan rol de bir o kadar muazzamdır. Bir yüzyıl boyunca yarımküreleri birbirine bağlamada ve insanlara dünyadaki yerlerine dair yeni bir algı kazandırmada öncülük ettiler. Kolomb çağının yanında, tarihin bir o kadar önemli bir “Vasco da Gama çağı” da bulunmaktadır.
Hürmüz’ün Yedi Kalesi: İran’ın “Batmaz Uçak Gemileri” ve Küresel Enerji Denklemi
Okumak istersen →
Gama’nın Ümit Burnu’nu aşması, 60 yıllık bir çabanın sonucuydu. Portekiz fakir, küçük ve Akdeniz dünyasının arenasına göre marjinal bir konumdaydı; ancak uzun Atlas Okyanusu kıyısı ona navigasyon, kartografya ve açık deniz gemiciliğinde benzersiz yetenekler kazandırmış, ülkede erkenci bir ulusal kimlik duygusu gelişmişti. Hindistan arayışı, başlangıçta köle ticareti ve altın avına odaklanan kesintili bir süreçti —Denizci Henrique’nin bilimsel keşiflerin kurucu babası olduğu yönündeki şöhreti günümüzde büyük ölçüde çürütülmüştür— fakat Portekizliler on yıllar boyunca Afrika’nın batı kıyısı boyunca güneye doğru ilerlemiş, büyük nehirleri keşfetmiş ve kıyı şeridini haritalandırmışlardır. Denize açık olan Lizbon, Avrupa’ya kendi sınırlarının ötesindeki dünyanın ilk tadını sundu. Afrika seferleri, şehri kozmografya hakkındaki yeni fikirlerin merkezi haline getirdi. Limanlarına boşaltılan mallar —baharatlar, köleler, papağanlar, şeker— egzotik olasılıkları akıllara getiriyordu. 1490’larda, Kolomb batıya doğru yelken açarken, Portekizli denizciler nihayet Güney Atlantik rüzgarlarının şifresini çözmüşlerdi.
Afrika kıyılarında geçen 60 yıllık bu zahmetli “çıraklık” dönemi, Portekizlilerin doğrudan gözleme dayalı bir bilgi edinme metodolojisi geliştirmelerini sağladı. Coğrafi ve kültürel bilgi toplama konusunda uzman gözlemciler haline geldiler. Yerel muhbirleri toplayarak, tercümanlar kullanarak, diller öğrenerek, tarafsız bir bilimsel ilgiyle gözlem yaparak, yapabildikleri en iyi haritaları çizerek ve diplomasi ile şiddet kullanımını rafine ederek bu bilgileri büyük bir verimlilikle harmanladılar. Seferlere astronomlar gönderildi; enlemlerin kaydedilmesi bir devlet girişimi haline geldi. Bilgiler, her şeyin bir sonraki sefer döngüsüne yön vermek üzere kraliyetin doğrudan kontrolü altında saklandığı Lizbon’daki merkezi bir düğüm noktasına, Hindistan Evi’ne (Casa da Índia) geri gönderiliyordu. Bu geri bildirim ve adaptasyon sistemi son derece etkiliydi ve buna kartografik bilgideki hızlı bir genişleme eşlik etti.
Gama’nın Malabar Kıyısı’na varışının ardından Portekizliler tüm bu birikimi iyi değerlendirdiler. Hint Okyanusu’na girişlerinden sonraki on yıl içinde, okyanusun 28 milyon mil karelik alanının nasıl işlediğini, büyük limanlarını, musonların ritmini, navigasyon olanaklarını ve iletişim koridorlarını oldukça doğru bir şekilde kavradılar. Okyanusun kilit noktalarını (boğazlarını) net bir şekilde anladılar ve bunları kontrol etmek için hızla jeostratejik bir vizyon oluşturdular. İki ilham verici lider, Francisco de Almeida ve Afonso de Albuquerque yönetiminde, Avrupa’nın sömürgeci yayılması için şablon oluşturacak bir prototip deniz imparatorluğu kurdular. Toprak tutacak insan kaynağından yoksun oldukları için bu sistem, hareketli deniz gücüne ve gemi toplarına dayanan, okyanusun çevresindeki stratejik noktalarda kurulmuş müstahkem üslere dayanıyordu. Svahili Kıyısı’ndaki Mozambik’i, Basra Körfezi’nin girişindeki Hürmüz’ü, Goa’yı ve Malaya Yarımadası’ndaki Malakka’yı ele geçirdiler; buraların hepsi Mısır ile Çin arasında mal taşıyan uzun mesafeli ticaretin kritik merkezleriydi.
Portekizlilerin ilerleyişi baş döndürücüydü. Newfoundland ve Grönland’a çoktan ulaşmışlarken, 1500 yılında tesadüfen Brezilya’yı keşfettiler. Hindistan imparatorluklarının merkezi olacak Goa’yı 1510’da, Malakka’yı ise 1511’de aldılar. Albuquerque aynı yıl Burma, Tayland ve Sumatra’ya elçiler gönderdi. 1512’de Baharat Adaları’na ulaştılar; Çin’deki Ming hanedanı ile diplomatik ilişkiler kurmayı amaçlayan ilk Avrupa misyonu 1516’da Kanton’a ayak bastı. 1525’te Yeni Gine’ye, 1543’te ise Japonya’ya ulaştılar. Avustralya’yı ziyaret eden ilk kişiler de onlar olabilir. Dünyanın etrafını ilk kez dolaşmayı başaran İspanyol gemilerine Portekizli denizci Fernão de Magalhães (Magellan) liderlik etmişti, ancak kendisi yolculuk sırasında öldü. 50 yıl içinde Portekizli gemiciler, Antarktika ve muhtemelen Avustralya hariç her kıtaya ayak basmışlardı.
Bu patlamanın ardındaki itici güç, Gama karaya çıktığında söylenen ilk sözlerle özetlenmişti. Neden geldikleri sorulduğunda, kıyıya gönderilen João Nunes şu cevabı vermişti: “Hristiyanları ve baharatları aramaya geldik.” İslam’ı kuşatma ve din değiştirme amacı güden dini misyon, ticaretle iç içe geçecekti. Hint Okyanusu’nda Portekizliler, büyük ölçüde diplomasi ve meşru ticaretle birleştirilen şiddet aracılığıyla resmi bir imparatorluk kurdular. Bunun ötesinde, Çin ve Japonya’nın eski medeniyetleriyle olan ilişkilerinde ise yanlarında mallar ve dini mesajlar taşıyan birer “müstedi” (talepkar/el açan) olarak yer aldılar.
Brezilya istisnası dışında Portekizliler, İspanyolların aksine, toprak mülkiyetine dayalı bir imparatorluk tasavvur etmediler. Sayıları çok azdı ve tropik bölgelerdeki ölüm oranları yüksekti. Hint Okyanusu’nun tamamını kontrol etmeye yönelik erken dönem hırsları, herhangi bir zamanda 3.000’den fazla adama dayanmıyordu. Bu dünya, daha barışçıl tezahürleriyle; limanlar, kaleler ve ağırlığı 1.000 tona varan heybetli yelkenli gemilerle bir arada tutulan hareketli ticaret ağlarından ibaretti. Bu süreçte insanları dünyanın dört bir yanına taşıdılar. Portekizliler kendilerini bazen o kadar büyük sayılarda dışarı ihraç ettiler ki, bu durum ana vatandaki sivil otoriteleri endişelendirdi. Göç; imparatorluk hizmetkarları (sömürge yöneticileri, acenteler ve askerler), denizciler, tüccarlar, servet avcıları, misyonerler ve mahkumlar olarak hem gönüllü hem de zorunlu pek çok biçimde gerçekleşti. Bu göçmenlerin büyük çoğunluğu erkek olduğu için, melez toplulukların oluşmasında kurucu rol oynadılar. Goa’da bu bir devlet politikasıydı; erkekler yerel kadınlarla evlenmeye teşvik edildi ve bu da benzersiz bir “Luso-Hint” (Portekiz-Hint) toplumunun doğmasına yol açtı. Portekiz diasporasının en belirgin özelliği, kreol (melez) toplumlar yaratması olmuştur.
Keşfetme ve bilinen dünyanın sınırlarını zorlama arzusu pek çok şekle büründü. İnsanlar; altın aramak, din değiştirecek kişiler bulmak, gezginlik tutkusuyla, elçi, tüccar, casus, kaçakçı veya korsan olarak yollara düştüler. Birçoğu haritadan silinip gitti. Hindistan’a yönelik son hamle öncesinde baharat yollarını araştırmak üzere Kahire üzerinden gönderilen Arapça bilen Pêro da Covilhã, Müslüman bir tüccar kılığında Hint Okyanusu’nu bir uçtan bir uca geçti, Mekke’yi ziyaret etti ve 30 yıl sonra Etiyopya’da ortaya çıktı. Bir Ermeni kılığında seyahat eden Bento de Góis, 1602’de Goa’dan ayrıldı ve Himalayalar üzerinden Çin’e ulaşması beş yıl sürdü. Pedro Teixeira, 1630’larda Amazon Nehri boyunca akıntıya karşı ilerleyerek muazzam bir başarıya imza attı. Aynı dönemde Cizvitler Butan ve Tibet’teydi; misyonerler özellikle yorulmak bilmez gezginler ve dil öğrenenlerdi. 17. yüzyılın ortalarına gelindiğinde, Mozambik’ten Uzak Doğu’ya kadar muhtemelen bir milyondan fazla insanı vaftiz etmişlerdi. En başarılı olduklarını yer Japonya’ydı; faaliyetleri bir yabancı düşmanlığı dalgasına yol açıp ya sınır dışı edilene ya da öldürülene kadar yaklaşık 300.000 kişiyi dinlerine kazandırmışlardı.
Epik şiiri Os Lusíadas (Lusiadlar) ile keşiflerin kahramanlığına dair kurucu bir mitoloji yaratan Luís Vaz de Camões, Portekizli maceracıların bazen çaresizliğe varan niteliklerini şahsında somutlaştırıyordu. Rönesans’ın en çok seyahat eden şairiydi: Fas’ta bir gözünü kaybeden, bir kılıç kavgası yüzünden Doğu’ya sürgün edilen, Goa’da sefalet çeken ve Mekong Deltası’nda gemisi batan bir adamdı (Çinli sevgilisi boğulurken, o el yazmasını başının üzerinde tutarak karaya yüzmüştü). Camões, Portekizli kâşifler için şöyle yazmıştı: “Dünyanın geri kalanı olsaydı, orayı da keşfederlerdi.”
Portekizliler aynı zamanda Avrupa yayılmacılığının en karanlık yönlerinden bazılarında da öncüydüler. Atlantik köleliğini onlar icat etti. Sahra altı Afrika’dan gelen kadim siyahi köle ticaretine eklemlenerek, daha 1440’larda Senegambiya’dan yakaladıkları insanları daracık karavelalara doldurup Portekiz’e geri gönderiyorlardı. Denizci Henrique’nin gözetimi altında 1444 yılında bir Algarve plajına indirilen insanların kroniklere geçen öyküsü, Avrupa’nın köle ticareti için kurucu bir metindir:
Bazıları başlarını eğmiş, birbirlerine bakarken yüzleri gözyaşlarıyla yıkanıyordu; bazıları ise sanki evrenin babasını yardıma çağırıyormuşçasına gözlerini dikmiş gökyüzüne bakarak inliyor ve feryat ediyordu; diğerleri elleriyle yüzlerine vuruyor ve boylu boyunca yere fırlatıyorlardı kendilerini… Acılarını daha da artırmak için, paylaştırma görevlileri gelip onları birbirlerinden ayırmaya başladılar, böylece beş eşit grup oluşturdular. Bu durum oğulları babalarından, eşleri kocalarından ve kardeşleri kardeşten ayırmayı gerektirdi… Anneler diğer çocuklarını kollarına alıp yüzüstü yere uzandılar; çocuklarının kendilerinden koparılmasına izin vermektense, bedenlerine alacakları yaraları hiçe sayarak acıya katlandılar.
Sayılar arttıkça teknikler endüstriyelleşti. Kısa süre sonra Portekiz’e “gemilerin ambarlarına 25 veya 40’ar kişilik gruplar halinde istiflenmiş, kötü beslenmiş, sırt sırta zincirlenmiş” halde varmaya başladılar. Portekizliler, Avrupa’nın en büyük esir insan ithalatçısıydı. 16. yüzyılın ortalarına gelindiğinde Lizbon nüfusunun muhtemelen %10’u siyahi kölelerden oluşuyordu; ancak transatlantik köleliği asıl ivmesini Brezilya’nın kolonileştirilmesi ve buradaki plantasyonlar ile altın madenlerindeki iş gücü talebiyle kazandı. Gana kıyısındaki altın ticaretinin merkezi olan Elmina ticaret merkezi, zamanla on binlerce insan için verimli bir bekletme kafesi ve hareket noktası haline geldi. Buradan, halk arasında “tabut” olarak adlandırılan gemilere binerek “Geri Dönüşü Olmayan Kapı”dan çıktılar. Yarısı yolda öldü. Üç yüz yıl boyunca, sadece Brezilya’ya üç ile beş milyon arasında insan zorla taşındı; bu, devasa ve irade dışı bir göçtü.
Köle gemileri hastalıklar için kaçınılmaz bir üreme alanıydı; ancak Portekizlilerin kendi geniş hareketliliği de patojenlerin dünya geneline yayılmasına neden oldu. Gama’nın gemileri ve halefleri; frengiyi Hindistan’a ve ötesine —”Portekiz hastalığı” olarak anıldığı Timor’a ve Çin’e— taşımış olabilir. İspanyollar gibi onlar da Güney Amerika’ya tüberküloz, kabakulak ve sarı humma gibi Avrupa hastalıklarını taşıdılar. Çiçek hastalığı ve tifüsün, Amazon’un yerli halkları üzerinde özellikle yıkıcı olduğu kanıtlandı.
16.yüzyılda Güney Amerika’dan Çin’e kadar uzanan bir Portekiz ticari imparatorluğunun gelişimi, uzun menzilli ticaret ağlarını başlattı. Bu, yarımküreler arasında mal alışverişi yapabilen bir sistemin başlangıcıydı. Mercekler Almanya’dan Çin’e, filler Sri Lanka’dan Viyana’ya gidiyordu. Hepsi, Avrupa’ya giren ve çıkan malların ana merkezi ve takas odası olan Lizbon’dan geçiyordu. Tarihçi John Russell-Wood, gerçekleşen karmaşık alışveriş türlerine dair örnekleri yeniden kurgulamıştır: Flandre’de yapılan bir saat Lizbon’dan ihraç edilir; Goa’daki Portekiz merkezine taşınır, orada alıcı bulamayınca Malaya Yarımadası’ndaki Malacca’ya götürülür ve burada (muhtemelen Sri Lanka veya Güney Hindistan kaynaklı) sandal ağacı ile takas edilir. Sandal ağacı Makao’ya gönderilir ve orada altın karşılığında satılır. Altın, Portekizli aracılar tarafından Nagazaki’ye taşınır ve burada değerli bir sanat eseri olan boyalı bir paravan satın almak için kullanılır. Bu paravan Goa’ya, oradan da nihayetinde Lizbon’a geri getirilir. Fas’ta satılacak olan karanfiller, Doğu Endonezya’daki Ternate’den yola çıkıp Malacca, Cochin ve Lizbon üzerinden geçer ve Batı Afrika’ya ulaşacak olan buğdayla takas edilirdi. Venedik cam boncukları ve Flaman pirinç tavaları, Lizbon üzerinden Elmina’ya taşınır; burada biber, altın, köle ve maymunlarla takas edilir, bunlar da Bristol, Anvers ve Cenova’ya gönderilirdi. Tüm bu emtialar Portekiz gemilerinde taşınıyordu.
Ayrı okyanuslar içinde “üç köşeli ticaretler” gelişti. Atlas Okyanusu’nda mallar Portekiz, Angola ve Brezilya arasında dolaşıyordu. Hint Okyanusu ve ötesinde ise değerli ticaret döngüleri çoğu zaman ana vatana hiç uğramıyordu. Goa; Svahili kıyısı, Basra Körfezi ve Batı Hindistan arasında mal ve gıda maddesi taşıyan bir okyanus içi ticaretin merkezi oldu. Portekiz yönetimindeki Malacca ise Baharat Adaları, Çin ve Japonya’ya uzanan bir diğer merkezin kalbiydi. Ming Hanedanı içine kapanıp tüm dış ticareti yasakladığında, Portekizli tüccarlar Çin ve Japonya arasındaki aracı pazarı ele geçirdiler; Makao’dan Nagazaki’ye ipek, altın ve porselen taşıyıp Japon gümüşü ve bakırı ile geri döndüler. Bu durum onlara Uzak Doğu ticaretinde kazançlı bir rol sağladı. Önce Batı Afrika’dan, sonra Güney Afrika’daki Mutapa Krallığı’ndan ve daha sonra Brezilya’dan gelen altın, bu ticaretlerin yağlayıcı gücüydü. Portekizliler, geçtikleri yerlerde ekonomileri yeniden şekillendirerek kıymetli maden akışında büyük bir rol oynadılar. İspanyol gümüşünün dünyaya, özellikle de bu metale ilgi duyan Çin’e kadar taşınmasında ve Hindistan’da bir fiyat devriminin başlatılmasında aracı oldular. Teknoloji transferinde de kolaylaştırıcıydılar; 1543’te Japonya’ya ateşli silahları tanıttılar ve bunlar navigasyon haritalarıyla birlikte hızla benimsendi. Cizvitler, Çin’deki başarıları sınırlı olsa da, iktidardaki hanedanın usturlaplara ve diğer astronomik aletlere ilgi duymasını sağladılar; Pekin’de bir gözlemevi kurdular ve Amerika kıtasını gösteren ilk Çince haritaları ürettiler.
Emtiaların bu uzun mesafeli değişimi, bitki ve gıda maddelerine de uzandı. Dış dünyayla temas kurulan pek çok alanda olduğu gibi, yeni dünyaların florasına karşı gerçek bir merak vardı. Portekizli Yahudi doktor, öncü ampirik botanikçi ve Goa’nın otları ile bitkileri üzerine bir kitabın yazarı olan Garcia de Orta’nın çalışmaları, çeviriler ve intihal edilmiş versiyonlar aracılığıyla Avrupa’da geniş ilgi uyandırdı. İmparatorluklarının en uzak noktaları arasındaki bağlantılar güçlendikçe, bazen bitkilerin tamamını taşıyarak, daha çok da tohumlarını yanlarına alarak ekinleri bir kıtadan diğerine nakletmek için kasıtlı deneyler yapıldı. Bu girişimler, dünya genelinde bitki türlerinin yayılmasına, gıda arzına ve beslenme düzenine büyük katkı sağladı. Doğu Hint Adaları’ndan Brezilya’ya baharat getirdiler; karşılığında hem Çin hem de Hindistan’a kaju, yer fıstığı ve biber götürdüler, ayrıca bu bölgelere ananas ve tütünü de tanıttılar. Brezilya ve Afrika arasında Atlantik üzerinden önemli bir tür değişimi yaşandı: Mısır, manyok, kaju, tatlı patates ve yer fıstığı Portekiz gemileriyle doğuya taşınırken; Afrika’nın batı kıyısından kırmızı biber, muz ve yer elması ile geri dönüldü. Portekiz’den Yeni Dünya’ya sebzeler, narenciyeler ve şeker kamışı ulaştı. Cizvitler Portekiz’e Çin domuzları gönderdi. Kuzey Afrika’dan gelen milföy hamuru, Hindistan’da samosaya, Çin’de ise spring rolla (çin böreği) dönüştü; ravent Güney Çin’den Avrupa’ya, mandalina ise Japonya’dan geldi. Genetik materyal dünyanın dört bir yanına taşınıyordu.
Portekizliler ile diğer halklar arasındaki etkileşimler, muazzam miktarda bilgi üretti. Portekiz keşiflerinin ilk yüzyılı, coğrafya, iklim, doğa tarihi ve kültürlere dair ampirik gözlemlerin erken modern çağı başlatmasıyla; dünya hakkındaki Orta Çağ mitolojilerinin ve kadim otoritelerin kabul görmüş hikmetlerinin —köpek başlı insanlar ve filleri yutabilen kuş masalları gibi— katman katman soyulup atılmasına tanıklık etti. Bu durum, diğer Avrupa dillerine de sızan muazzam ve çeşitli bir yazılı eser üretimini teşvik etti. 1600’lere gelindiğinde, Richard Hakluyt ve Samuel Purchas gibi yazarlar Portekiz birikimini İngilizceye aktarıyorlardı.
Eğer Portekizliler gördüklerini betimledilerse, karşılığında kendileri de birer merak, korku ve hayret nesnesi olarak görüldüler. Seylanlılar (Singalalar), onların bitmek bilmeyen huzursuzlukları ve yeme alışkanlıkları karşısında şaşkına dönerek onları şöyle tanımladılar: “Demirden şapkalar ve botlar giyen, asla tek bir yerde durmayan, çok beyaz ve güzel bir halk. Bir tür beyaz taş yiyor ve kan içiyorlar.” Japonlar, namban-jinleri (Kore üzerinden geldikleri için “Güney Barbarları”) dikkatle incelediler; gemilerini, balon gibi şişkin pantolonlarını ve tuhaf şapkalarını komik bir detaycılıkla resmettiler; tavırlarını ve büyük burunlarını, ayrıca siyah cübbeli uzun boylu Cizvitlerin görünüşünü alaya aldılar. Ticaret dünyasının dört bir yanında “Öteki”ne ait imgeler ve eserler, yeni bir yarımküreler ötesi farkındalığı yansıtıyordu. Portekizlilerin gittiği kültürlerin çoğu hibrit sanat eserleri üretmeye başladı: Çin figürleri olarak tasvir edilen Meryem ve çocuk İsa; Hindu tanrıları ile Avrupalı kralların temsillerini ve Dürer’den imgeleri harmanlayan Sri Lanka yapımı fildişi oyma kutular; Goa sanatında tahtırevan içindeki Portekizli soylular ve Babür minyatürlerindeki elçileri; misket tüfekli ve arbaletli Portekiz askerlerini tasvir eden Benin bronzları ve tepesinde minyatür Avrupa gemileri bulunan oyma tuzluklar. Bu sanatın büyük bir kısmı dini içerikliydi. Misyoner rahipler, Hristiyanlığı yerel dillerde sunmak için yorulmadan çalıştılar ve I. Manuel’in armasını taşıyan mavi-beyaz porselenlerin üretildiği Çin kadar uzak yerlerden bile uzak pazarlar için eserler yaratılıyordu.
Tüm bu egzotik eşyaların yanı sıra gıda maddeleri, etnografik “numuneler” (esir alınmış köleler veya uzak diyarlardan gelen elçiler), bitkiler ve hayvanlar büyük oranda Avrupa’ya geri döndü. Bu durum, hem diğer kültürlere dair farkındalığı hem de Batı’nın genişleyen dünyadaki yerine dair bakış açısını keskinleştirdi. Özellikle 1513 civarında I. Manuel’e gönderilen iki hayvan çok ünlüydü: beyaz bir fil ve aynı derecede nadir bir beyaz gergedan; bunlar Roma döneminden beri Avrupa’daki ilk canlı örneklerdi. Manuel, beyaz fili büyükelçisi Tristão da Cunha komutasında papaya gönderdi. Bazı Hintlilerin de dahil olduğu 140 kişilik bir kafile ve aralarında leoparlar, papağanlar ve bir panterin de bulunduğu vahşi hayvanlardan oluşan bir grup, ağzı açık izleyen kalabalığın bakışları altında Roma’ya girdi. İkinci hediye olan gergedan yolda boğuldu, ancak Dürer sadece kaba bir taslakla yetinerek gerçeğine oldukça yakın bir benzerini yapmayı başardı.
Dünyanın geri kalanının ve eserlerinin —Japonya’dan gelen namban tabloları, Batı Afrika’dan gelen ince işçilikli fildişleri, Batı Hindistan’dan kakmalı sandıklar— takdir edilmesi, Avrupa’nın görsel olasılıklar hakkındaki fikirlerini ve hayranlığını genişletti. Sierra Leone halkını gözlemleyenlerden biri onların el işlerinde çok yetenekli olduklarını belirterek şöyle yazmıştı: “Fildişinden tuzluklar ve kaşıklar üretiyorlar ve onlar için hangi görevi taslak olarak çizerseniz çizin, onu fildişine oyuyorlar.” Dürer bu eserler karşısında hayrete düşmüştü: “Hayatım boyunca hiçbir şey kalbimi bunlar kadar sevindirmemişti, çünkü aralarında harika sanat eserleri gördüm ve yabancı diyarlardaki insanların ince zekâsına (ingenia) hayran kaldım. Doğrusu, orada düşündüğüm her şeyi ifade edemem.”
Portekiz’in dünyanın geniş bölgeleri üzerindeki ticari hakimiyeti bir yüzyıldan biraz fazla sürdü. Yine de bu hakimiyetin doğurduğu imgeler, aktarımlar ve ticaret; gezegenin kültüründe, gıdasında, florasında, sanatında, tarihinde, dillerinde ve genlerinde —sömürgeci haleflerinin miras aldığı sömürü, şiddet ve kölelik gibi karanlık gölgelerle birlikte— önemli ve uzun süreli bir iz bıraktı. Hollandalılar Portekizlilerin baharat imparatorluğunu ilk parçaladıklarında, Çin’den Brezilya’ya kadar ticaret dünyasının ortak dilinin (lingua franca) Portekizce olduğunu gördüler ve bu dili kullanmak zorunda kaldılar.
Portekiz keşiflerinin ilk on yılları hakkında yazan 16. yüzyıl tarihçisi João de Barros, Hindistan Genel Valisi Francisco de Almeida’nın Hintli bir racaya yaptığı şu beyanı aktarır: “Kralı Don Manuel’in bu keşifleri yapmaktaki temel amacı, ticaretin gelişmesi için bu bölgelerin kraliyet aileleriyle iletişim kurma arzusudur; ticaret, insani ihtiyaçlardan doğan ve birbiriyle iletişim kurarak oluşan bir dostluk halkasına dayanan bir faaliyettir.” Bu, Vasco da Gama ile başlayan ve günümüzde durdurulamaz bir trene benzeyen küreselleşmenin kökenlerine ve uzun mesafeli ticaretin faydalarına dair ileri görüşlü bir farkındalıktı.
kaynak link: https://www.historytoday.com/archive/first-global-empire
