Hayati Esen
İran, Türkiye için problem üreten bir komşu ya da bölgesel bir rakip değildir. Aynı zamanda Anadolu’nun tarihsel siyasal dengelerini belirleyen, Türkiye’nin doğu sınırını asırlardır sabitleyen, ticaretini, güvenliğini ve bölgesel stratejisini doğrudan etkileyen kurucu bir jeopolitik gerçektir. Fakat bu jeopolitik gerçek, aynı zamanda derin bir teo-politik katmana sahiptir. İran, Sünni İslam’ın siyasal merkezi olma iddiasındaki bir Türkiye için, Şii jeopolitiğinin kalbi ve alternatif bir İslami egemenlik modelinin taşıyıcısıdır. Bu yüzden Ankara, İran’la rekabet eder; ama İran’ın dağılmasını ya da devlet bütünlüğünün çökmesini istemez. Çünkü İran’da büyük bir kırılma, sadece sınırları değil, bölgedeki hassas mezhepsel ve teo-politik dengeyi de altüst ederek en çok Türkiye’ye sorunlar üretir.
ABD ile İran arasında son günlerde yeniden konuşulan ateşkes ve müzakere zemini, krizin bittiğini değil, yalnızca ertelendiğini gösteriyor. Reuters’ın 13-15 Nisan 2026 tarihli haberlerine göre iki haftalık ateşkes hâlâ yürürlükte olsa da kırılgan; Pakistan’daki görüşmeler anlaşmayla sonuçlanmadı, ABD İran limanlarına yönelik ablukayı başlattı, buna rağmen yeni temas ihtimali de masada kaldı. Cumhurbaşkanı Erdoğan, Ankara’nın ateşkesi uzatmak ve görüşmeleri sürdürmek için devrede olduğunu açıkladı. Yani savaş durmuş görünse de belirsizlik ortadan kalkmış değil; sadece diplomasi ile kuvvet arasındaki gerilim yeni bir evreye girmiş durumda.
İran-Amerika Savaşı ve Çok Kutuplu Düzenin İlk Büyük Çatışması
Okumak istersen →Tam da bu nedenle Türkiye’nin İran’a bakışı duygusal değil, tarihsel ve stratejiktir; ancak bu strateji, teolojik bir boyut da içerir. Ankara için İran, bir yandan nüfuz alanı mücadelesi verilen bir rakiptir; öte yandan çökmemesi gereken bir devlettir. Türkiye, İran’ın bölgede kendisine karşı mezhebi, ideolojik veya jeopolitik hamleler yapabildiğini bilir. Suriye’den Irak’a, Kafkasya’dan enerji güzergâhlarına kadar iki ülke çoğu zaman aynı sahada farklı hesaplarla hareket eder. İran, “velayet-i fakih” doktrini etrafında örülmüş devrimci bir Şii jeopolitiğini temsil ederken; Türkiye, Sünni dünyanın tarihsel hamisi ve laik bir ulus-devlet modeli olarak sahadadır. Bu rekabet, birbirini tasfiye etmeye dönük bir savaş mantığına değil, birbirinin alanını test eden kontrollü bir denge siyasetine dayanır. Nitekim Türkiye Dışişleri, ikili ilişkilerin “içişlerine karışmama, karşılıklı saygı ve iyi komşuluk” ilkeleri temelinde yürüdüğünü açıkça vurguluyor.
Burada temel mesele şudur: Türkiye, İran’ı sevdiği için değil; İran’ın yıkımının maliyeti Türkiye için çok yüksek olduğu için İran’ın istikrarını önemser. İran’da devlet otoritesinin zayıflaması, ilk anda yalnızca Tahran rejiminin sorunu gibi görünebilir. Oysa bunun doğrudan sonucu sınır güvenliği krizleri, düzensiz göç baskısı, mezhebi-siyasi fay hatlarının hareketlenmesi, sınır ticaretinin bozulması ve Doğu Anadolu’ya kadar uzanabilecek yeni bir güvenlik kuşağı sorunudur. Özellikle İran’ın etnik ve mezhepsel mozaik yapısının çözülmesi, Türkiye’nin Kürt meselesinden Alevi vatandaşlarına kadar uzanan iç dengelerini doğrudan etkileyebilecek teo-politik depremler üretme potansiyeline sahiptir. Türkiye’nin İran’la 560 kilometrelik sınırı bulunuyor ve bu sınır, Dışişleri verilerine göre yaklaşık 400 yıldır büyük ölçüde değişmeden kalmış durumda. Böyle bir komşuluk, yalnızca coğrafi değil, devlet aklı ve mezhepsel jeopolitik bakımından da uzun süreli bir denge zorunluluğu üretir.
Türkiye ile İran arasındaki ilişkinin en önemli tarafı da budur: Bu iki ülke birbirini ortadan kaldırarak değil, birbirini sınırlayarak var olmuştur. 1514 Çaldıran Savaşı, sadece Osmanlı-Safevi mücadelesinin Anadolu üzerindeki belirleyici dönüm noktalarından biri değil, aynı zamanda Sünni ve Şii İslam arasındaki siyasal sınırın kılıçla çizildiği teo-politik bir kırılma anıdır. Yavuz Sultan Selim’in Safevi tehdidine karşı yürüttüğü bu sefer, Anadolu’daki Kızılbaş isyanlarını bastırmayı ve Sünni Osmanlı nizamını tahkim etmeyi de hedefliyordu. 1555 Amasya Barışı ve özellikle 1639 Kasr-ı Şirin/Zuhab düzeni ise bu teo-politik rekabeti sürekli savaş halinden daha kalıcı bir sınır mantığına taşıdı. Britannica’ya göre 1639 düzeni Osmanlı-Safevi savaşlarının uzun devresini kapatarak modern döneme kadar büyük ölçüde süren bir sınır çerçevesi oluşturdu. Bugün Türkiye-İran sınırının “dünyanın en eski istikrarlı sınırlarından biri” gibi görülmesinin nedeni de budur. Yani İran, Türkiye için yalnızca bugünün komşusu değil; Türkiye’nin doğu jeopolitiğini ve İslam dünyasındaki Sünni merkez karakterini yüzyıllardır biçimlendiren tarihsel ve teo-politik bir karşılıktır.
Fakat İran’ın Türkiye açısından önemi yalnızca sınır çizmekten ibaret değildir. Anadolu’nun Müslüman Türk yurdu haline geliş sürecinde İran havzası, hem bir geçiş alanı hem de kültürel-siyasal bir etkileşim zemini işlevi gördü. Bu etkileşim, Selçuklulardan çok daha önce, Karahanlılar ve Gazneliler döneminde başlamıştı. Orta Asya’dan gelen Türk boyları, İslamiyet’le tanıştıktan sonra, Horasan ve Maveraünnehir merkezli bu coğrafyada Fars kültürü ve bürokrasi geleneğiyle temas etti. Ancak bu temas, tek taraflı bir etkilenme değil, karşılıklı bir şekillendirme süreciydi. Gazneli Mahmut’un sarayında Firdevsi’ye Şehname‘yi sipariş eden de bir Türk hükümdarıydı; İslam sonrası İran coğrafyasında yükselen en görkemli mimari eserler -İsfahan’daki Mescid-i Cuma’nın yeniden inşası, Gazne’deki Zafer Kuleleri- Türk hanedanlarının himayesinde vücut buldu. Selçuklu siyasal örgütlenmesinde Farsça bürokratik geleneğin ve İranî devlet tasavvurunun etkisi yadsınamaz; Britannica da Anadolu Selçuklu yönetiminin İran merkezli devlet anlayışından esinlendiğini ve Farsçanın idare dili olarak kullanıldığını kaydeder. Ne var ki bu durum, Türklerin bu mirası pasif bir şekilde devraldığı anlamına gelmez. Aksine Türk devlet aklı, Fars-İslam geleneğini kendi askerî ve idarî dehasıyla yeniden yoğurarak, onu Hindistan’dan Anadolu’ya uzanan geniş bir coğrafyada kalıcı bir siyasal nizama dönüştürdü. İran bu yüzden Türkiye’nin sadece rakibi değil; tarihsel kuruluşunun, onunla hem etkileşip hem de onu dönüştürerek ayrıştığı bir medeniyet aynasıdır.
Bu tarihsel yakınlık, bugünkü rekabeti daha da karmaşık hale getiriyor. Çünkü Türkiye ile İran’ın çekişmesi sıradan bir devletler arası rekabet değildir; aynı medeniyet havzası içinde, aynı kutsal metinlere atıfla, farklı siyasal-teolojik merkez olma mücadelesidir. Türkiye daha hareketli, çok yönlü, piyasa bağlantıları yüksek ve Sünni dünyanın hamisi olarak öne çıkmak isterken; İran devrimci ideoloji, milis ağları ve “direniş ekseni” üzerinden, ezilen Şii toplulukların sözcüsü olma iddiasıyla bölgesel alan üretmeye çalışıyor. Biri esnek diplomasiyle ve Sünni dayanışma retoriğiyle, diğeri ideolojik sertlikle ve Şii enternasyonalizmiyle nüfuz kurmaya yöneliyor. Bu yüzden iki ülke bazen aynı cümle içinde hem işbirliği ortağı hem stratejik rakip olarak anılır. Bu çelişki gerçek bir çelişki değil; ilişkinin doğasıdır.
Ekonomik düzlem de bu karmaşıklığı doğruluyor. Türkiye Dışişleri verilerine göre ikili ticaret hacmi 2024’te 5,68 milyar dolar seviyesindeydi; Türkiye’nin İran’a başlıca ihracatı makine, plastik, kimyasal ve tarımsal ürünler olurken, ithalatında doğal gaz ve çeşitli enerji bağlantılı kalemler öne çıkıyor. Aynı resmi veriler 2024’te Türkiye’ye gelen İranlı ziyaretçi sayısının 3,27 milyona ulaştığını da gösteriyor. Yani Ankara ile Tahran yalnızca sınır komşusu değil; aynı zamanda birbirinin ekonomisini, taşımacılığını, turizmini ve toplumsal dolaşımını etkileyen iki bağlı sistem. Böylesi bir bağ, savaş söylemini kolay; kopuşu ise pahalı hale getirir. Bu ekonomik karşılıklı bağımlılık, teo-politik gerilimleri tırmandırmanın önünde önemli bir tampon işlevi görür.
Bu nedenle Türkiye, İran konusunda genellikle üç ilkeyi birlikte savunur: birincisi sınırların korunması, ikincisi devlet bütünlüğünün çökertilmemesi, üçüncüsü rekabetin yönetilebilir düzeyde tutulması. Ankara’nın son dönemde sürekli diplomasi vurgusu yapması ve Hürmüz’de askerî çözüm yerine siyasi çözüm istemesi de bundan kaynaklanıyor. Çünkü Türkiye, İran dosyasına yalnızca “rejimle anlaşalım mı, çatışalım mı?” diye bakmıyor; “İran’daki kırılma Türkiye’yi hangi yeni tür düzensizliklerle ve mezhepsel çatışmalarla karşı karşıya bırakır?” sorusuyla bakıyor. Bu, ahlaki romantizm değil, jeopolitik ve teo-politik bir muhasebedir.
İsrail açısından İran çoğu zaman bertaraf edilmesi gereken varoluşsal bir tehdit olarak tanımlanıyor. Fakat Türkiye açısından İran, tehdit üretse bile ortadan kalkması istenecek bir varlık değildir. Çünkü İsrail’in güvenlik mantığı ile Türkiye’nin komşuluk mantığı aynı değil. İsrail uzaktaki tehdidi ezmek ister; Türkiye ise yanı başındaki devletin dağılmasının kendi ülkesine, Sünni dünyadaki liderlik iddiasına ve bölgesel teo-politik dengeye nasıl bir maliyetle sıçrayacağını bilir. Bu yüzden Ankara, Tahran’la aynı çizgide durmadan da İran’ın parçalanmasına karşı çıkabilir. Esasen Türk dış politikasının ayırt edici yönü de burada belirir: İran’ın devrimci Şii jeopolitiğini onaylamadan İran’daki çöküşe itiraz etmek.
Sonuç olarak İran, Türkiye için sadece “Şii rakip” ya da “rejim sorunu” değildir. İran; tarih, sınır, ticaret, güvenlik, kültür ve bölgesel denge demektir. Ama hepsinden önemlisi, İran, Türkiye’nin İslam dünyasındaki varoluş biçimini tanımlayan teo-politik bir aynadır. Türkiye, İran’la rekabet eder çünkü iki ülke aynı coğrafyada ve aynı medeniyet havzasında etkili olmak ister. Ama Türkiye, İran’ın devlet bütünlüğünü de önemser; çünkü İran’daki kaos, Türkiye için stratejik kazanç değil, maliyeti yüksek bir yıkım ve kontrol edilemez bir mezhepsel yangın üretir. Bu yüzden Ankara’nın gerçek siyaseti, İran’ı yenmek değil; İran’la rekabet ederken düzeni korumaktır. Türkiye açısından mesele budur: Komşunun güçlenmesi değil, komşuluğun çökmesinin engellenmesi.
