Hayati Esen
İran-Amerika çatışması, tek kutuplu düzenin kurulamadığı bir düzen bunalımından yerine henüz oturmamış çok kutuplu bir sistemin kurulduğu tarihsel eşikteki ilk büyük savaştır. Bu uzun zamandır devam eden Ortadoğu yangınından fazlası: yeni ittifakların, yeni caydırıcılık dengelerinin ve yeni askeri doktrinlerin canlı bir prototipi.
Küreselleşmenin yarattığı karşılıklı bağımlılık, kimsenin tamamen kenara çekilmesine izin vermiyor. Amerikan hegemonyasının sorgulandığı, Çin, Rusya, Hindistan gibi güç merkezlerinin yükseldiği bu ortamda, her ülke kendi güvenlik mimarisini yeniden inşa etme derdinde. Körfez monarşileri Washington’a alternatif arıyor, Çin sakin kalmanın bedelini hesaplıyor, Rusya Batı’yı başka cephelerden yıpratmanın yolunu bakıyor, Türkiye ise kendi ekseninde yeni bir blok örüyor.
Türkiye’nin İran’a Dair Stratejik Aklının Teo-Politik Kökleri
Okumak istersen →Bu savaş, işte bu yeniden yapılanma sürecinin ilk büyük testidir. Herkes kendine göre bir pozisyon alıyor.
Bu çatışmadan en hesaplı çıkarı Çin yapıyor. Pekin, bir yandan İran petrolüne muhtaç, öte yandan Amerikan pazarını kaybetme riskiyle yaşıyor. Bu sessizliği “stratejik denge” diye okumak mümkün ama daha doğru bir okuma olarak şöyle: Çin bu savaştan çok spesifik bir şeyi öğrenmek istiyor. ABD, Pasifik’te güçlü bir caydırıcılık sergileyip aynı anda Körfez’de etkin askeri operasyon yürütebilir mi? Tayvan dosyası masada; her zayıflık işareti, o hesaba doğrudan giriyor.
Rusya’nın pozisyonu daha dolaylı ama bir o kadar işlevsel. Ukrayna’da yıpranmış, ekonomisi baskı altında ancak İran üzerinden Batı’yı meşgul etmek işine geliyor. Masada olmadan masayı etkilemek: bilinen Rus oyunu. Moskova, İran’a açık destek vermiyor, fakat ateşin sönmesini de istemiyor gibi. En azından Ukrayna savaşı bir anlaşmaya kavuşuncaya kadar.
Avrupa ise Ukrayna yorgunluğunun üstüne bir Ortadoğu yangınıyla karşı karşıya. “Stratejik özerklik” lafı yıllardır kâğıt üzerinde geziniyordu; şimdi zorla gündem oluyor. Bu savaştan Avrupa’nın çıkaracağı tek net ders muhtemelen şu olacak: Güvenliğini başkasına emanet etmek artık bir lüks değil, doğrudan bir risktir.
Bu tablonun en az yazılan ama belki de en belirleyici boyutu Türkiye’nin konumudur. Suudi Arabistan, BAE ve Pakistan, ABD güvenlik şemsiyesinin dışında yeni bir mimari kurmaya yönelirken, bu yapının öncüsü olarak Türkiye öne çıkıyor. Bir NATO üyesinin Batı dışı bir güvenlik eksenine öncülük etmesi ilk bakışta paradoks gibi görünür. Oysa bu, çok kutuplu dünyanın mantığını en saf haliyle yansıtıyor.
Ankara bu noktaya rastlantıyla gelmedi. F-35 krizi, S-400 alımı, Suriye’deki bağımsız harekâtlar, Azerbaycan’daki askeri etkinlik bunlar birbirinden kopuk olaylar gibi göründü; oysa uzun soluklu bir stratejinin parçalarıydı. Körfez bu yeni yapılanmaya ilgi duyuyor çünkü ABD’nin güvenilirliği Afganistan’dan, Irak’tan, Ukrayna’dan birikmiş hayal kırıklıklarıyla aşındı. Türkiye ise hem Müslüman dünyasına hitap ediyor, hem askeri kapasitesiyle inandırıcı, hem de Batı ile köprüleri tümüyle yakmamış durumda. Alternatif bir güvenlik şemsiyesi için bu şartlar altında başka aday yok.
Bu savaşın gözden kaçan bir boyutu daha var: Sahada yaşananlar, aynı zamanda birer doktrin testidir.
ABD, yüksek teknoloji ağırlıklı uzaktan operasyon mantığının sınırlarını ölçüyor. Hassas güdümlü mühimmat, insansız sistemler, elektronik harp — bunların hepsi asimetrik bir aktöre karşı ne kadar işe yarıyor? Irak ve Suriye’den gelen cevap pek iç açıcı değildi; İran cephesi o soruyu daha sert soruyor.
İran ise tam tersini test ediyor: Devlet kapasitesiyle asimetrik savaşı birleştirmek mümkün mü? Vekil güçler, balistik füzeler, deniz mayınları, Husi ağları — bunların hepsi ayrı ayrı denendi. Şimdi soru şu: Bunları koordineli kullanan bir devlet, konvansiyonel bir orduyu yıpratabilir mi?
Türkiye’nin İHA doktrini zaten Karabağ’da, Libya’da, Ukrayna’da sınandı. Ama asıl ders şu: İHA’lar tek başına değil, kara kuvvetleriyle entegre kullanıldığında oyun değiştiriyor. Bölgedeki aktörler bunu gördü — ve şimdi o modeli kendi envanterlerine uyarlamaya çalışıyor.
Çok kutuplu dünyada askeri güç artık farklı bir soruyla ölçülüyor: Hangi ülke, hangi coğrafyada, hangi maliyetle, ne kadar süre etkin olabiliyor?
Küresel sistemdeki dağınıklık, bu çatışmayı yönetilebilir kılan mekanizmaları da ortadan kaldırmış durumda. İran-Amerika çatışmasında ateşkesi kim garanti edecek? Rusya’nın güvenilirliği tartışmalı, Çin isteksiz, Avrupa’nın bölgedeki nüfuzu sınırlı, BM Güvenlik Konseyi ise yapısal olarak kilitli. Ortada ne tek bir garantör var ne de herkesin oturup anlaşacağı bir masa.
Bu belirsizlik çatışmaları kronikleştiriyor. Sonuç, ne galip ne de mağlup üreten; tarafların hem savaşıp hem müzakere ettiği, çözümsüz kalan bir formata kayma riski taşıyor. Bu format, 21. yüzyılın jeopolitik karakteristiği haline geliyor.
Bu savaşın ne zaman biteceğini sormak muhtemelen yanlış sorudur. Doğru soru şudur: Bitmeden önce kaç ülke, kaç doktrin, kaç ittifak kendini yeniden tanımlamış olacak?
