Devletin Çözülüşü – V: Merkeziyetsiz Kamusallık ve Kapitalizmin Dönüşümü

Modern devletin çözülmesiyle birlikte yurttaşlık modeli de işlevini yitirmiş, temsil mekanizmaları insanı kendisine yabancılaştıran bir boşluğa dönüşmüştür. Bu boşluk, sadece kurumsal bir tıkanma değil, insanın kendi varlığını dışsal yapılar üzerinden tanımlamak zorunda bırakıldığı bir temsiliyet krizidir. Bu kriz, bireyi artık kurumlardan değil, kendi iç bütünlüğünden hareketle yeniden inşa etmeye zorlayan tarihsel bir eşiğe işaret eder. Ancak dijital çağ, bu eşiği berraklaştırmak yerine, insanı veriye, profile ve algoritmik kimliğe indirgeyerek daha da parçalamaktadır. Bu durum, önerdiğimiz içsel dönüşümü geçersiz kılmıyor; aksine, onu varoluşsal bir zorunluluk haline getiriyor.

Zira yapay zekâ ve veri ekonomisi çağı, insanı yepyeni bir ikilemin merkezine yerleştiriyor: Ya bütünlüklü bir öz olarak kalacaksın, ya da sınırlı, eksik, yalnızca veriden ibaret bir kopyaya indirgeneceksin. Modern kapitalizm, insanı “homo economicus”a indirgemişti; dijital kapitalizm ise onu “homo datus”a, yani sürekli veri saçan, bu verisi üzerinden tanımlanan, yönlendirilen ve nihayetinde değer biçilen bir varlığa dönüştürüyor. Bu dönüşümün amansız mantığında, kendi bütünlüğünün farkında olmayan, varlıksal merkezinden kopuk her birey, kaçınılmaz olarak “çöp veri” üreten bir kaynağa dönüşme riski taşır. Çünkü değeri, dışsal sistemlerin ona biçtiği profil puanı, tüketim eğilimi veya sosyal ağ etkisiyle sınırlıdır. Anlamı, algoritmaların ona sunduğu geçici içerikler ve yapay ilgi alanları kadardır.

İran-Amerika Savaşı ve Çok Kutuplu Düzenin İlk Büyük Çatışması

Okumak istersen →

İşte tam da bu noktada, olgunlaşma arayışı, bireysel bir tekâmül yolculuğu olmanın çok ötesine geçer. Bu arayış, dijital panoptikonun / dijital gözetim rejiminin gözleri önünde gerçekleşen bir varlıksal direniş biçimine bürünür. Kendi cevherinin, yani parçalanamaz ve indirgenemez özünün farkına varan birey, veri bedeninin ötesinde bir varlık iddiasını sürdürür. Onun “içsel farkındalık” dediğimiz şey, artık sadece manevi bir uyanış değil, aynı zamanda dijital bir öz-savunma mekanizmasıdır. Bu farkındalık, bireye şu soruyu sordurur: Ben, algoritmaların topladığı veri noktaları toplamı mıyım, yoksa bu verinin kaynağı ve anlamlandırıcısı olan tekilliğim mi?

Devletin dönüşümü de bu bağlamda yeniden okunmalıdır. Devlet, otoriter reflekslerle veriyi merkezileştirmeye, dijital gözetim ağlarını genişletmeye çalışıyor gibi görünse de, kendisi de küresel sistem içinde bir veri nesnesi haline gelmektedir. Kredi derecelendirme kuruluşlarının notları, uluslararası piyasalardaki risk endeksleri, siber güvenlik skorları, bir devletin egemenlik performansını ölçen yeni algoritmik göstergelerdir. Devlet, artık yalnızca yöneten değil, aynı zamanda yönetilen; sadece veri toplayan değil, aynı zamanda derinlemesine okunan bir varlığa dönüşüyor. Bu, onun geleneksel otoritesinin, onu aşan dijital ağlar tarafından kemirildiği bir süreçtir. Otoriterleşme, bu kemirilişe karşı geçici, çaresiz bir savunma hattıdır.

Peki, bu karmaşada “kamu” nasıl tezahür edecek? Kamu, artık ne bürokratik bir yapı ne de coğrafi bir sınırdır. Kamu, kendi verisel ve varlıksal özerkliğinin bilincinde olan öznelerin, bu bilinçle kurdukları rıza ve sorumluluk ağıdır. Bu, somut mekanizmaların olmadığı anlamına gelmez. Tam tersine, merkeziyetsiz defter teknolojileri (blockchain), öz-soyutlama (self-sovereign identity) protokolleri, veri kooperatifleri, bu yeni kamusallığın ortaya çıkabileceği teknik zeminin ilk nüveleridir. Burada mesele, kurumsuzluk değil, öz-örgütlenmeye imkân veren, bireyin cevherini gasp etmeyen yeni kurumsal biçimlerin icadıdır. Siyaset, bu öz-örgütlenmenin estetiği ve etiği; ekonomi ise bu cevherlerin yaratıcı potansiyelini anlamlı bir şekilde dışa vurduğu müşterek alan haline gelir.

Kapitalizmin dönüşümü de kaçınılmazdır. Sanayi devriminin somut sermayesi (makine, fabrika), finans kapitalin soyut sermayesine (para, hisse) evrildi. Bugün ise nihai sermaye biçimi veri ve ondan türeyen tahmin ve kontrol kapasitesidir. Yeni birey, bu sermayenin pasif kaynağı olmayı reddederek, onun aktif öznesi konumuna yükselmeye çalışır. Bu, kapitalizmin sonu değil, radikal bir dönüşümüdür: Değerin kaynağı, insanın dışsal eylemlerinden (üretim, tüketim), onun içsel dünyasının bütünlüklü ve anlamlı verisine kayar. Bu veriyi anlamlandıracak olan ise, yine o bireyin kendi varlıksal merkezidir. Burada ortaya çıkan yeni mücadele hattı, “veri proleteryası” ile “algoritma sahipleri” arasında değil, kendi cevherinin efendisi olan özneler ile her şeyi (kendileri dahil) nesneye dönüştüren sistemik mantık arasındadır.

Dolayısıyla, bu değişime “ikna” meselesi, yerini bir var olma ya da yok olma tercihine bırakır. İkna, bir lüks değil, aciliyettir. Tıpkı sanayi çağında toprağından koparılan insanın, kentte yeni bir kimlik inşa etmek zorunda kalması gibi, dijital çağda da veri selinde boğulma riski taşıyan insan, ancak kendi içsel yüksek zeminine, bütünlüklü bir öz olma vasfına sığınarak ayakta kalabilir.

Burada ortaya çıkan şey, kusursuz bir toplumsal düzen vaadi değil. Daha çok, birbirinin özünü tanımak zorunda kalan insanlar arasında kurulabilecek kırılgan anlam ilişkileri. Dijital karmaşanın içinde yön bulmayı sağlayan da tam olarak bu: önceden belirlenmiş bir hedef değil, yürümeye devam etmeyi mümkün kılan bir farkındalık. Mekânsızlıkta asılı duran varlıklar, bu bilinç sayesinde, henüz adı konmamış bir “biz”in ve canlı bir kamusal alanın ihtimalini taşıyor.

Bir önceki yazı: Devletin Çözülüşü-IV-: Yeni Bir Birey ve Kapitalizm Fikri Mümkün mü?